Tàn cuộc cờ vây cho người mới: đếm đất, giữ tiên và chốt ván cờ đúng cách

Nhiều ván cờ vây thua ở những nước cuối cùng — khi bàn cờ đã yên, hai bên chỉ còn đi dọc biên giới, và mỗi điểm đều được đếm. Người mới thường nghĩ tàn cuộc là lúc "không còn gì để đánh", nên đi cho xong: thấy chỗ trống thì lấp, thấy quân đối phương thì ăn, Bài viết này dành cho người mới, về giai đoạn cuối cùng của ván cờ: tàn cuộc, hay còn gọi là yose.

Tàn cuộc bắt đầu khi nào?

Không có một nước đi cụ thể nào đánh dấu "bây giờ là tàn cuộc". Dấu hiệu thực tế là: mọi nhóm quân trên bàn đều đã sống hoặc chết rõ ràng, và biên giới giữa các vùng đất đã phân định xong. Khi ấy, không còn cuộc chiến nào để giành một vùng đất lớn nữa; phần việc còn lại là đi dọc theo biên giới, nới rộng đất của mình và thu hẹp đất của đối phương, từng điểm một.

Hãy nhìn sơ đồ minh họa ở đầu bài: góc trên-phải, nhóm Đen đã vây xong một vùng đất, nhóm Trắng áp sát từ phía trái, ranh giới giữa hai bên đã rõ. Không bên nào còn "ăn" được bên nào ở đây nữa — đó chính là tàn cuộc. Nếu bạn vẫn còn một nhóm quân chưa biết sống hay chết, thì bạn chưa ở tàn cuộc: hãy lo chuyện sống chết trước, vì một nhóm chết sẽ xóa sạch cả một vùng đất.

Đếm đất trước khi đi nước nào

Việc đầu tiên của tàn cuộc không phải là đi, mà là đếm. Hãy đếm đất của mình và đất của đối phương: mỗi vùng đất bao nhiêu điểm trống, cộng với số quân tù binh mình đã bắt được. Trắng còn được cộng thêm điểm komi vì đi sau — đó là lý do Trắng có thể thắng dù đất trên bàn ít hơn Đen một chút.

Phép đếm này cho bạn biết mình đang thắng hay thua, và thua bao nhiêu. Đang hơn năm điểm thì không cần mạo hiểm: chỉ cần đi những nước chắc chắn. Đang kém ba điểm thì phải tìm những nước đổi được ba điểm trở lên — một nước yose nhỏ một điểm sẽ không cứu được ván cờ. Hãy tập đếm sau mỗi chục nước đi — đếm nhiều sẽ thành quen.

Tiên và hậu: giữ quyền đi chỗ khác

Khái niệm quan trọng nhất của tàn cuộc là tiên và hậu. Một nước tiên (sente) là nước bắt đối phương phải đáp lại ngay tại chỗ — vì nếu không đáp, đối phương sẽ mất nhiều hơn. Một nước hậu (gote) là nước đối phương có thể mặc kệ để đi chỗ khác. Ai giữ được tiên thì người đó quyết định mặt trận tiếp theo; ai cứ đi nước hậu thì chẳng khác nào lần lượt nhường lượt cho đối phương.

Vì vậy, thứ tự đúng trong tàn cuộc là: đi hết các nước tiên của mình trước, rồi mới đến các nước hậu lớn. Một nước tiên nhỏ vẫn đáng đi trước một nước hậu lớn, vì nước tiên cho bạn thêm một lượt đi nữa ở nơi khác — mà lượt đi đó có thể chính là nước hậu lớn kia.

Còn một loại nước đáng học nữa là nước tiên ngược (reverse sente): chặn trước nước tiên lớn của đối phương, cũng quý như đi nước tiên của chính mình.

Điểm dame: để dành đến cuối cùng

Giữa hai vùng đất đã phân định luôn còn những điểm trống không thuộc về ai, gọi là điểm dame. Theo cách tính điểm của luật Nhật, lấp một điểm dame cũng không tính thêm điểm cho bên nào — nó là điểm trung lập. Vì thế, dame là những nước nhỏ nhất trên bàn, và quy tắc đơn giản là: để dành đến cuối cùng.

Người mới hay mắc lỗi ngược lại: thấy chỗ trống thì lấp cho "gọn bàn", ngay khi vẫn còn nước tiên và nước lớn ở nơi khác. Mỗi nước dame bạn đi sớm là một lượt đi bạn không dùng để giành điểm thật — mà đối phương thì vẫn đi nước lớn của họ. Hãy đi hết nước tiên, rồi nước lớn, rồi mới lấp dame. Ngoại lệ: điểm dame liên quan đến sống chết hay một cuộc ko thì không còn là dame nữa — xử lý ngay.

Nước lớn trước, nước nhỏ sau

Sau nước tiên, quy tắc thứ hai là: nước lớn trước, nước nhỏ sau. "Lớn" ở đây tính bằng điểm số thực tế mà nước đi đổi được trên bảng đếm. Một nước đi vừa mở rộng đất của mình thêm một điểm, vừa thu hẹp đất của đối phương một điểm thì thực chất đổi hai điểm — gấp đôi một nước chỉ thêm đất cho riêng mình. Vì vậy, những nước đi nằm trên biên giới chung của hai vùng đất thường quý hơn những nước chỉ nằm trong đất của mình.

Người xưa đúc kết: nước đi cuối cùng của ván cờ đáng giá gấp đôi (tedomari). Chỉ cần nhớ thứ tự: tiên trước, lớn trước, nhỏ sau, dame cuối cùng.

Ba sai lầm người mới hay mắc ở tàn cuộc

Thứ nhất là đi vào đất của chính mình. Một quân đặt vào điểm trống trong vùng đất của mình, theo cách tính điểm luật Nhật, tự trừ mất một điểm đất — bạn vừa tốn một nước đi, vừa làm đất mình nhỏ lại. (Theo luật Trung thì quân đó vẫn tính điểm, nhưng nước đi vẫn lãng phí.) Trừ khi bạn cần bịt điểm cắt hay tạo mắt, đừng "lấp cho đầy" vùng đất của mình.

Thứ hai là bỏ qua nước tiên của đối phương. Bạn mải đi nước lớn của mình, đối phương đi một nước tiên ở góc bàn bên kia, và bạn buộc phải đáp — thế là bạn mất lượt đi nước lớn tiếp theo của mình. Cách phòng tránh: trước khi đi, hãy liếc khắp bàn xem đối phương có nước tiên nào đang chờ không, và chặn nó trước nếu nó lớn hơn nước bạn định đi.

Thứ ba là cố ăn những quân đã chết. Một nhóm quân của đối phương đã chết chắc thì không cần ăn ngay: đến cuối ván, những quân đó sẽ được dọn khỏi bàn khi đếm điểm. Ăn vội chỉ tốn nước đi. Hãy để quân chết nằm đó, đi những nước yose có điểm trước, và dọn dẹp sau cùng.

Khi nào quy tắc tàn cuộc không áp dụng?

Mọi quy tắc trên đều có một điều kiện: các nhóm quân đã thực sự sống chắc. Nếu một nhóm mới chỉ "có vẻ sống" mà chưa có hai mắt thật, mọi tính toán yose đều có thể đổ vỡ — chuyện sống chết phải được xử lý trước mọi chuyện điểm số. Quy tắc tàn cuộc là la bàn, không phải xiềng xích.

Ba tình huống tự luyện

Hãy thử trên bàn thật hoặc ứng dụng, và tự đếm điểm trước khi quyết định. Thứ nhất: còn một nước tiên nhỏ và một nước hậu lớn hơn — bạn đi nước nào trước? Thứ hai: đối phương có nước tiên lớn ở góc đối diện, bạn có nước hậu vừa phải trước mặt — bạn chặn hay đi nước của mình? Thứ ba: nhóm quân đối phương đã chết chắc, nhưng ăn ngay tốn hai nước — bạn ăn ngay hay đi yose trước? Đáp án luôn phụ thuộc vào toàn bàn.

Luyện tập trên SynerWorlds

Tàn cuộc giỏi không đến từ việc học thuộc lý thuyết, mà đến từ việc đếm điểm thành phản xạ — và phản xạ chỉ có được bằng cách chơi nhiều ván tới cùng, không bỏ dở giữa chừng. Hãy bắt đầu bằng những ván 9×9: bàn nhỏ khiến ván cờ vào tàn cuộc rất nhanh, nên bạn sẽ gặp tình huống đếm đất, giữ tiên và lấp dame trong hầu hết các ván. Sau mỗi ván, hãy xem lại một thời điểm: nước đi mà bạn quyết định đi tiên hay hậu, lớn hay nhỏ — lúc đó mình có đang giữ tiên không, nước đó có phải nước lớn nhất trên bàn không, mình có lấp dame quá sớm không?

Bài trước trong loạt chiến thuật cờ vây: Khai cuộc cờ vây cho người mới và Trung cuộc cờ vây (nâng cao): cắt quân và tấn công nhóm yếu.

Chơi cờ vây ngay trên SynerWorlds: luyện tàn cuộc miễn phí tại covay.synerworlds.com — chơi với máy nhiều cấp độ để tập đếm đất và giữ tiên, hoặc mở phòng đấu với bạn bè để thử xem ai chốt ván cờ khéo hơn. Ván tới, trước khi lấp một điểm dame, hãy nhìn quanh bàn một lần nữa — biết đâu vẫn còn một nước tiên đang chờ bạn.