Nghĩ hai lần là đủ: bàn cờ dạy người xưa ra quyết định thế nào?

Ở bài trước, chúng ta đã hỏi vì sao người xưa xếp cờ vào hàng tứ nghệ cầm kỳ thi họa. Bài này đi sâu vào một câu hỏi hẹp hơn mà tinh tế hơn nhiều: người xưa dùng bàn cờ để rèn cái gì — sự suy tính chín chắn trước mỗi hành động, hay sự phản ứng tự nhiên, xuất thần? Thoạt nghe, hai hướng ấy ngược nhau. Nhưng lật lại văn hiến cổ, câu trả lời là: cả hai, theo một trình tự rất rõ ràng — suy tính là giai đoạn, còn tự nhiên là đích đến. Và trên hành trình ấy, chính Khổng Tử là người đặt biển giới hạn tốc độ cho sự suy nghĩ.

Giai đoạn một: bàn cờ là máy tập "nghĩ trước khi làm"

Cơ chế rèn luyện nằm ngay trong luật bất thành văn của giới cờ, được đúc thành câu đối lưu truyền: "Quan kỳ bất ngữ chân quân tử, lạc tử vô hối đại trượng phu" — xem cờ không nói mới là quân tử, quân đã hạ xuống thì không hối lại mới là trượng phu. Một trò chơi mà nước đi không thể rút lại là một cỗ máy ép người ta phải nghĩ xong trước khi ra tay: mọi sự hấp tấp đều bị trừng phạt ngay trên bàn, không có nút "làm lại". Ngồi đủ lâu trước một bàn cờ như thế, "nghĩ trước khi làm" không còn là lời khuyên — nó thành phản xạ có điều kiện.

Bài học về sự tập trung của Mạnh Tử với hai học trò của Dịch Thu (chúng ta đã kể ở bài Cầm kỳ thi họa) cũng thuộc giai đoạn này: trước khi nghĩ được sâu, phải ngồi yên được đã. Người học trò nghĩ đến đàn thiên nga ngoài cửa sổ kia không thua vì kém thông minh — anh ta thua vì tâm trí chưa từng ở trọn trong ván cờ một phút nào.

Nhưng nghĩ mãi không quyết còn tệ hơn không nghĩ

Điều thú vị là truyền thống không hề tôn thờ sự suy tính vô hạn. Sách Tả Truyện — bộ sử biên niên cổ nhất của Trung Hoa — khi ghi chuyện nước Vệ thời Xuân Thu đã dùng chính hình ảnh bàn cờ để cảnh báo một gia tộc đang do dự trong chuyện phế lập vua: "Dịch giả cử kỳ bất định, bất thắng kỳ ngẫu" — người chơi cờ cầm quân lên mà không biết hạ xuống đâu, do dự mãi, thì không thắng nổi đối thủ. Gia tộc ấy không nghe, cứ chần chừ giữa hai lựa chọn, và kết cục là bị diệt tộc khi vị vua họ đưa về phục vị. Thành ngữ cử kỳ bất định (cầm quân do dự) đi vào tiếng Việt từ câu chuyện đẫm máu ấy: nó là một lời chê, không phải lời khen cho sự cẩn thận.

Và đây là chi tiết đáng giá nhất của cả truyền thống này. Luận Ngữ (thiên Công Dã Tràng) ghi: Quý Văn Tử, một đại phu nổi tiếng thận trọng, làm việc gì cũng tam tư nhi hậu hành — suy nghĩ ba lần rồi mới hành động. Nghe chuyện, Khổng Tử chỉ phán một câu ngắn: "Tái, tư khả hĩ" — "Nghĩ hai lần là đủ rồi." Câu nói đùa mà nghiêm này cho thấy người xưa phân biệt rất rạch ròi hai thứ mà ngày nay ta hay lẫn: suy tính là quá trình có hướng, kết thúc bằng một quyết định; còn do dự là vòng lặp không có điểm dừng, đội lốt của sự cẩn thận nhưng thực chất là nỗi sợ. Bàn cờ trừng phạt cả hai lỗi như nhau: đi ẩu thì mất quân, cầm quân mãi không hạ thì mất thời cơ — và thường là mất cả ván.

Đích đến: tự nhiên, nhưng là tự nhiên đã qua rèn luyện

Vậy cảnh giới cao nhất mà người xưa hướng tới là gì? Khổng Tử tự tả hành trình đời mình trong Luận Ngữ (thiên Vi Chính), và câu cuối của hành trình ấy là: "Thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ" — đến tuổi bảy mươi, làm theo điều lòng mình muốn một cách tự nhiên, mà không hề vượt ra ngoài khuôn phép. Chữ "tự nhiên" ở đây khác hẳn bốc đồng: nó là sự chín chắn đã ngấm sâu đến mức không cần hiện hình thành suy nghĩ nữa. Người ta chỉ "theo tự nhiên" được một cách đáng tin khi cái tự nhiên ấy đã được mấy chục năm khuôn phép nhào nặn.

Giai thoại được Thế Thuyết Tân Ngữ và Tấn Thư chép lại về Tạ An là bức chân dung sống của cảnh giới đó. Năm 383, quân Tiền Tần hùng mạnh tràn xuống đánh Đông Tấn; Tạ An — tể tướng, người điều hành toàn cục từ kinh thành — đang ngồi đánh cờ vây với khách thì thư thắng trận Phì Thủy của cháu ông là Tạ Huyền gửi về tới tay. Ông đọc xong, không nói một lời, lặng lẽ quay lại ván cờ. Khách hỏi thăm tin chiến sự, ông mới thong thả đáp: "Bọn trẻ đã phá được giặc rồi." Sắc mặt, cử chỉ, không khác gì thường ngày. Chỉ đến khi tiễn khách ra về, bước qua ngưỡng cửa phòng, ông mới mừng đến nỗi giẫm gãy cả răng guốc lúc nào không hay. Sự điềm tĩnh kia không phải vô cảm — cảm xúc vẫn nguyên vẹn, chỉ là nó được giữ đúng chỗ, đúng lúc. Đó chính là "tòng tâm sở dục bất du củ" bằng xương bằng thịt: tự nhiên ở bên ngoài, kỷ luật ở bên trong.

Khoa học hiện đại kiểm chứng: trực giác là suy tính đã được nén lại

Hai mươi thế kỷ sau, tâm lý học nhận thức vô tình kiểm chứng đúng mô hình này trên bàn cờ vua. Nhà tâm lý học Hà Lan Adriaan de Groot, trong luận án năm 1946 (xuất bản tiếng Anh năm 1965 với tên Thought and Choice in Chess), cho các kỳ thủ từ nghiệp dư đến vô địch thế giới xem một thế cờ lạ và ghi lại quá trình họ chọn nước đi. Kết quả trái với mọi dự đoán: đại kiện tướng không tính xa hơn, cũng không xét nhiều nước hơn người chơi yếu một cách đáng kể. Khác biệt quyết định nằm ở mấy giây đầu tiên: có thế cờ mà nhà vô địch thế giới hiểu thấu sau 5 giây nhìn, trong khi một kỳ thủ bậc thầy ứng viên cần 15 phút vẫn chưa bằng. Trong thí nghiệm khác, chỉ sau vài giây liếc một thế cờ thật, đại kiện tướng dựng lại được gần như toàn bộ bàn cờ, còn người chơi nghiệp dư mạnh chỉ nhớ được khoảng một nửa — nhưng khi quân được xếp ngẫu nhiên, lợi thế ấy biến mất hoàn toàn.

Herbert Simon (sau này đoạt giải Nobel Kinh tế) cùng William Chase giải thích hiện tượng này bằng lý thuyết "mẫu hình": qua hàng chục năm chơi và xem lại ván đấu, bộ nhớ của kỳ thủ bậc thầy tích lũy được hàng chục nghìn cấu trúc thế cờ quen thuộc. Cái mà ta gọi là "trực giác" của họ thực chất là khả năng nhận ra một cấu trúc đã biết trong tích tắc — suy tính của hàng nghìn ván cờ cũ, được nén lại thành một cái nhìn. Nó "tự nhiên" hệt như cách Khổng Tử mô tả, và nó cũng chỉ đáng tin vì đã đi qua giai đoạn rèn luyện hệt như ông mô tả.

Bài học mang về: phân biệt ba thứ trên bàn cờ đời mình

Gom cả truyền thống lẫn khoa học lại, bàn cờ dạy một khung quyết định khá gọn. Thứ nhất, với những nước đi không rút lại được — ký một cam kết, nói một lời trong lúc nóng giận, đặt cược cả sự nghiệp — hãy đối xử như quân cờ trên tay: nghĩ cho đủ (hai lần, theo Khổng Tử) rồi mới hạ. Thứ hai, những việc nhỏ, sai thì sửa được, đừng "cử kỳ bất định": quyết nhanh để còn thời gian và tâm trí cho nước cờ lớn. Thứ ba, và quan trọng nhất: muốn sau này quyết định "theo tự nhiên" mà vẫn đúng, cách duy nhất là nạp mẫu hình ngay từ bây giờ — chơi nhiều, và xem lại ván đã chơi. Giới cờ có thói quen "phục bàn": đánh xong một ván thì bày lại từ đầu, đi lại từng nước để xem mình đã nghĩ gì và sai ở đâu. Trực giác tốt không tự nhiên mà có; nó là biên lai của hàng nghìn lần phục bàn như thế.

Có lẽ vì vậy mà một trò chơi lặng lẽ như cờ lại sống được trong văn hóa của người quân tử suốt hai nghìn năm: nó là nơi hiếm hoi con người ta được tập quyết định với đầy đủ cả ba bài học cùng lúc — nghĩ, quyết, và chịu trách nhiệm với nước đi của mình — trong một khung cờ mà thất bại chỉ tốn một ván, chứ không tốn một đời.

Bạn muốn tự kiểm tra "số mẫu hình" của mình đang ở mức nào? Cứ ngồi vào một ván cờ trên covay.synerworlds.com hay chess.synerworlds.com — miễn phí, không cần đăng ký — và để ý xem nước đầu tiên hiện lên trong đầu bạn đúng được mấy lần trong mười nước. Đừng buồn nếu con số còn thấp: hai học trò của Dịch Thu cũng bắt đầu từ chỗ ấy, và người thầy của họ kiên nhẫn với cả hai như nhau.

Đọc bài mở đầu của loạt: Cầm, kỳ, thi, họa: Tại sao người xưa lại đề cao việc học và chơi cờ?

Nguồn tham khảo

• Khổng Tử, "Luận Ngữ" — thiên Công Dã Tràng (Quý Văn Tử "tam tư nhi hậu hành", Khổng Tử: "Tái, tư khả hĩ") và thiên Vi Chính ("thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ").
• "Tả Truyện", Tương Công năm thứ 25 — "Dịch giả cử kỳ bất định, bất thắng kỳ ngẫu", nguồn gốc thành ngữ "cử kỳ bất định".
• "Thế Thuyết Tân Ngữ" (thiên Nhã Lượng) và "Tấn Thư" — giai thoại Tạ An đánh cờ khi tin thắng trận Phì Thủy (năm 383) báo về.
• Adriaan de Groot, "Thought and Choice in Chess" (luận án 1946, bản tiếng Anh 1965) — thí nghiệm về chọn nước đi và tái dựng thế cờ của đại kiện tướng.
• William Chase & Herbert Simon, "Perception in Chess" (1973) — lý thuyết mẫu hình (chunking) giải thích trực giác của kỳ thủ bậc thầy.