Thủ Biên Cáo Quy: thế cờ 450 năm và người lính ở xa nhất

Hai bài trước của loạt này nói về triết lý: khai cuộc như lời cha nhắn con trai lúc lên đường, sĩ tượng bền như mái nhà giữ cho hồi kết đời người. Bài hôm nay không nói triết lý suông nữa — đây là một thế cờ thật, gần 450 năm tuổi, mà trong đó cả hai điều ấy gặp nhau nguyên vẹn trên một bàn cờ.

Thử thách trước, như lệ của người chơi cờ thế: Đỏ đi trước, chiếu hết trong 7 nước. Bạn hãy thử tìm lời giải trước khi đọc tiếp — hoặc mở thế cờ này trong Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds để tự tay đi thử từng nước.

Thế cờ này là ai, từ đâu?

Thế cờ mang tên Thủ Biên Cáo Quy (守边告归 — "giữ biên cương, xin trở về"), là thế thứ 47 trong Thích Tình Nhã Thú, bộ sưu tập cờ thế kinh điển của Từ Chi ra đời năm 1570. Trong Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds, thế này thuộc nhóm ít ỏi đã được kiểm chứng bằng engine Fairy-Stockfish: kết luận của cổ phổ là đúng — Đỏ thắng, chiếu hết trong 7 nước, và biến chính đã được kiểm tra hợp lệ từng nước một.

Hình thế đúng như mô-típ làm nên hai bài trước. Phía Đỏ: sĩ tượng toàn — hai Sĩ, hai Tượng còn nguyên quanh Tướng, pháo đài ở nhà không sứt mẻ. Và ở đầu bàn bên kia: một quân Tốt Đỏ đã qua sông từ lâu, đứng ngay giữa cung của Tướng Đen — vị trí sâu nhất, xa nhà nhất mà một quân Tốt có thể tới. Nhưng đừng vội tưởng Đen yếu thế: hai Sĩ của Đen vẫn còn đủ, và Xe, Pháo, Mã của Đen đã đồng loạt sang sân Đỏ phản công — quân Xe Đen đứng ở tận hàng thứ hai của Đỏ, sẵn sàng chiếu ngược. Đây không phải thế cờ một chiều; đây là hai mũi tấn công chạy đua với nhau.

Lời giải: nhà bị chiếu trước, mà người thắng vẫn là Đỏ

Khoảnh khắc hay nhất của thế cờ đến ngay ở nước thứ hai. Đỏ mở đầu bằng 1. Pháo 9 bình 1, ăn Tốt — dọn chốt chặn ở cánh biên, mở đường cho đợt tấn công. Đen đáp trả không hề nao núng: 1... Xe 9 tấn 1 — chiếu! Quân Xe Đen lao thẳng xuống chiếu Tướng Đỏ. Người ở nhà bị đánh trước.

Và đây là lúc pháo đài sĩ tượng lên tiếng. Đỏ không chạy Tướng, không hề rối: 2. Pháo 1 thoái 6, ăn luôn quân Xe vừa chiếu. Nước đỡ điềm tĩnh ấy chỉ đi được khi hậu phương thật sự vững — Tướng Đỏ không cần ai che chắn thêm, nên quân Pháo mới rảnh tay quay về "nuốt" kẻ vừa gây hấn rồi trở lại mặt trận. Đen lùi Pháo (2... Pháo 5 thoái 3), và từ đây thế cờ nghiêng hẳn: 3. Xe 8 thoái 4, 4. Xe 8 bình 3 — quân Xe Đỏ chuyển cánh sang hướng cung Đen; 5. Pháo 1 bình 4, chiếu, buộc Mã Đen thoái lui; 6. Xe 3 tấn 1, ăn Pháo; và cuối cùng 7. Xe 3 tấn 2 — chiếu hết.

Lời giải đầy đủ để bạn đối chiếu: 1. Pháo9 bình 1 (ăn Tốt) Xe9 tấn 1 (chiếu); 2. Pháo1 thoái 6 (ăn Xe) Pháo5 thoái 3; 3. Xe8 thoái 4 Mã7 thoái 8; 4. Xe8 bình 3 Pháo5 bình 7; 5. Pháo1 bình 4 (chiếu) Mã8 thoái 6; 6. Xe3 tấn 1 (ăn Pháo) Tốt6 tấn 1; 7. Xe3 tấn 2 (chiếu hết).

Chi tiết đáng ngẫm nhất: quân quyết định không hề di chuyển

Bây giờ hãy nhìn lại quân Tốt Đỏ đứng giữa cung Đen. Trong cả bảy nước của lời giải, nó không đi một nước nào. Không ăn quân, không chiếu, không lên tiếng. Nhưng nếu nhấc nó ra khỏi bàn cờ, nước chiếu hết cuối cùng sẽ tan thành mây khói: quân Tốt ấy lặng lẽ khống chế đúng hai ngả thoát nằm kề bên Tướng Đen — Tướng Đen ở nước cuối cùng không còn đường chạy một phần chính vì "người lính" nhỏ bé ấy đã đứng chắn sẵn ở đó từ trước khi cuộc tấn công bắt đầu.

Đó là vẻ đẹp của cờ thế kinh điển: chiến thắng được quyết định không phải bởi quân đi nhiều nhất, mà bởi quân đứng đúng chỗ nhất — và đứng từ rất lâu, rất xa, rất lặng lẽ.

Thủ biên cáo quy: người đi xa và mái nhà ở lại

(Phần này là suy ngẫm của người viết, không phải ghi chép lịch sử.) Tên thế cờ tự nó đã là một bài thơ bốn chữ: người lính giữ biên cương, hết nhiệm vụ thì xin trở về nhà. Người xưa đặt cho một thế cờ cái tên như thế, có lẽ vì họ cũng nhìn thấy điều chúng ta thấy hôm nay: trên bàn cờ này có một quân đã đi xa hơn tất cả — qua sông, qua cả nửa bàn cờ, đứng một mình giữa cung điện của đối phương — và có một mái nhà ở đầu bên kia vẫn nguyên vẹn, đủ bền để chịu một đòn chiếu thẳng mặt mà không hề nao núng.

Hai nửa ấy cần nhau. Quân Tốt ở xa chỉ phát huy được vì phía sau nó là một hậu phương không phải lo: nếu nhà Đỏ tan hoang, đợt phản công của Đen đã kết thúc ván cờ theo chiều ngược lại. Ngược lại, pháo đài sĩ tượng dù bền đến đâu cũng chỉ hòa được thôi — muốn thắng, cần có người đã dám đi xa và đứng đúng chỗ ở đầu bên kia. Người cha trong bài khai cuộc nhắn con hãy đi và tranh lấy tiên cơ; bài sĩ tượng nhắn hãy giữ lấy mái nhà. Thế cờ 450 năm tuổi này nói nốt vế còn lại: đi xa và giữ nhà không phải hai việc đối lập — chúng là hai nửa của cùng một chiến thắng.

Và có lẽ đó cũng là lý do cái tên kết thúc bằng hai chữ "cáo quy" — xin trở về. Người đi xa nhất, sau cùng, thắng là để được về nhà. Mà nhà thì vẫn còn nguyên, vì có người đã giữ nó bền suốt những năm tháng ấy.

Bạn có thể tự giải thế cờ này — và gần 1.800 thế cờ kinh điển khác — trong Từ điển Cờ Thế trên cotuong.synerworlds.com, hoặc chơi cờ tướng miễn phí trên trình duyệt với máy Fairy-Stockfish ở 12 cấp độ. Nếu bạn tìm ra lời giải nhanh hơn bảy nước... thì xin chúc mừng, bạn vừa sửa được cả cổ phổ lẫn engine — còn theo kiểm chứng của Từ điển, bảy nước là con đường ngắn nhất rồi.

Đọc lại hai bài đầu của loạt: Những nước đi đầu tiên: khai cuộc cờ tướng và lời cha nhắn con trai · Bền sĩ tượng: nghệ thuật giữ nhà trong tàn cuộc và trong đời người