Những nước đi đầu tiên: khai cuộc cờ tướng và lời cha nhắn con trai

Có một hình ảnh quen thuộc ở nhiều gia đình Việt: buổi tối, người cha bày bàn cờ tướng, gọi con trai lại ngồi đối diện. Đứa con nhìn mười sáu quân cờ của mỗi bên còn nguyên vị trí ban đầu và hỏi một câu tưởng đơn giản: "Sao mấy nước đầu, ai cũng đi gần giống nhau vậy cha?" Người cha cười: "Vì ván cờ được sinh ra ngay ở những nước đầu tiên, con ạ. Đi đúng, cả ván nhẹ nhàng. Đi sai, càng về sau càng phải trả giá."

Bài viết này bắt đầu từ câu nói đó: khai cuộc trong cờ tướng ảnh hưởng đến chung cuộc như thế nào — và vì sao những "nước đi đầu tiên" ấy lại giống đến kỳ lạ với những năm đầu đời của một chàng trai trẻ.

Khai cuộc không phải là thủ tục

Người mới chơi thường xem khai cuộc là phần "đi cho có" trước khi vào trận thật. Kỳ thủ giỏi thì ngược lại: họ biết hình dạng của cả ván cờ — thế trận, hướng tấn công, điểm mạnh và điểm yếu — phần lớn được quyết định ngay trong mười mấy nước đầu.

Khai cuộc tốt xoay quanh vài nguyên lý nghe đơn giản mà làm cả đời chưa chắc đã nhuần. Thứ nhất, xuất động quân chủ lực thật sớm: Xe, Mã, Pháo phải nhanh chóng rời vị trí ban đầu, đến những điểm có tác dụng. Một quân Xe còn "ngủ" ở góc bàn sau mười nước đi là một thiệt thòi âm thầm — nó không làm bạn thua ngay, nhưng cả ván bạn như đánh cờ thiếu một quân. Thứ hai, không đi đi lại lại một quân: mỗi nước lặp lại là một nhịp bị bỏ phí, trong khi đối thủ dùng chính nhịp đó để đưa thêm một quân vào trận. Thứ ba, và quan trọng nhất: tranh tiên cơ.

Giới cờ tướng có câu nói kinh điển: "Ninh thất nhất tử, bất thất nhất tiên" — thà mất một quân, còn hơn mất tiên cơ. "Tiên" ở đây không chỉ là quyền đi trước, mà là thế chủ động: người cầm tiên là người buộc đối thủ phải trả lời câu hỏi của mình, nước này qua nước khác. Ăn được một quân mà mất thế chủ động, theo cách nói của người xưa, "không phải thượng sách". Người mới hay ham ăn một con tốt lạc ở đầu ván; kỳ thủ có kinh nghiệm thì biết con tốt ấy thường phải trả bằng vài nước tiên — mà vài nước tiên đầu ván đáng giá hơn một con tốt rất nhiều.

Pháo đầu — nước đi đầu tiên nổi tiếng nhất của cờ tướng: Đỏ đưa Pháo vào trung lộ, uy hiếp tốt đầu của Đen ngay từ khai cuộc.

Sai lầm khai cuộc có một đặc điểm khó chịu: nó không ồn ào. Không ai thua ngay ở nước thứ năm chỉ vì xuất quân chậm. Nhưng cái giá đến sau, ở trung cuộc, khi bạn nhận ra quân của mình lạc chỗ, thế trận bị động, muốn tấn công mà không có quân nào ở đúng vị trí. Ngay cả cấu trúc tốt dựng lên từ đầu ván cũng đi theo bạn đến tận tàn cuộc: hàng tốt liên hoàn vững chãi hay những con tốt lẻ loi cô độc thường là di sản của những lựa chọn từ rất sớm. Khai cuộc, nói cách khác, là nơi ván cờ vay và cho vay — những gì bạn làm ở đó, bạn sẽ thanh toán ở hồi kết.

Mỗi hệ khai cuộc là một tính cách

Cờ tướng có những hệ khai cuộc đã được nghiên cứu hàng trăm năm, và điều thú vị là mỗi hệ giống như một tính cách người. Pháo đầu (đưa Pháo vào trung lộ uy hiếp tốt đầu) là lối chơi trực diện, thiên về tấn công — hệ khai cuộc phổ biến nhất và được phân tích sâu nhất của cờ tướng. Phi tượng thì ngược lại: củng cố phòng tuyến trước, kiên nhẫn chờ thời cơ phản công; đặc cấp đại sư Hồ Vinh Hoa từng biến hệ khai cuộc trầm tĩnh này thành tuyệt kỹ gắn liền với tên tuổi ông. Tiên nhân chỉ lộ đẩy một con tốt biên lên thăm dò — mềm dẻo, không lộ ý đồ, sẵn sàng chuyển sang nhiều hệ khác. Thuận pháo, Nghịch pháo là pháo đấu pháo ngay từ đầu: đối đầu trực diện, không ai né ai. Còn Khởi mã xuất Mã trước, giữ kín nước đi, chờ xem đối thủ định làm gì.

Không hệ nào "đúng" tuyệt đối cho mọi người. Vấn đề không phải chọn hệ mạnh nhất trong sách, mà là chọn hệ hợp với mình — rồi đi nó đến nơi đến chốn. Tình yêu dành cho khai cuộc cũng không phải chuyện thời nay: từ năm 1632, cuốn Quất Trung Bí do Chu Tấn Trinh biên soạn đời Minh đã dành phần lớn nội dung cho lý thuyết khai cuộc, đặc biệt là các thế pháo đấu pháo. Gần bốn trăm năm trước, người chơi cờ đã hiểu rằng mấy nước đầu tiên xứng đáng được nghiên cứu bằng cả một cuốn sách.

Đời người cũng có một khai cuộc

Ngồi lâu bên bàn cờ, người ta khó tránh khỏi lúc thấy ván cờ giống cuộc đời một cách lạ lùng. Tuổi trẻ của một chàng trai chính là khai cuộc của anh ta.

Mỗi người đều có "quân chủ lực" của riêng mình: sức khỏe, thời gian, khả năng học hỏi nhanh, và những cơ hội chỉ mở ra khi còn trẻ. Khai cuộc đời người, trước hết, là đánh thức những quân đó sớm. Một nghề học dở dang ở tuổi hai mươi, một thân thể bị bỏ bê, một khả năng để "ngủ" quá lâu — không làm ai thua ngay, nhưng đến trung cuộc của cuộc đời, khi cần đến chúng, người ta mới thấy cái giá của những năm xuất quân chậm.

Tiên cơ trong đời không có nghĩa là tranh giành với người khác. Nó đơn giản là đừng đánh mất lượt đi của chính mình: bắt đầu học một nghề khi chưa ai ép phải học, rèn thân thể khi nó còn khỏe, dành dụm khi khoản tiền còn nhỏ. Sức mạnh của những nước đi sớm không nằm ở chỗ chúng lớn lao, mà ở chỗ chúng có thời gian để tích lũy — đúng như tiên cơ trên bàn cờ: giữ được nước này qua nước khác, nó sẽ thành thế trận.

Và đời cũng đầy những "con tốt lẻ" cám dỗ ở đầu ván: cái lợi nhỏ trước mắt, việc dễ mà vô bổ, thú vui ngắn ngủi phải trả bằng những thứ dài hạn. Người cha trên bàn cờ không cấm con ăn tốt; ông chỉ dạy con một thói quen: trước khi ăn, hãy tính xem nó lấy đi bao nhiêu nước tiên.

Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất người cha muốn nói lại nằm ở chỗ khác. Trên bàn cờ, không nước đi nào xóa được — và đời cũng vậy. Song ván cờ không kết thúc ở khai cuộc. Một khai cuộc chưa đẹp vẫn còn cả trung cuộc dài để sửa, chỉ là sửa thì tốn sức hơn đi đúng ngay từ đầu gấp nhiều lần. Người cha dạy con trân trọng những nước đi đầu tiên không phải để con sợ sai, mà để con hiểu giá trị của chúng — và để nếu có đi chưa đúng, con biết mình vẫn còn nguyên một ván cờ phía trước.

Lời cha nhắn con trai: năm nước đi đầu đời

1. Đánh thức quân chủ lực sớm. Sức khỏe, học vấn và một nghề cho giỏi — đưa chúng "ra trận" ngay khi còn trẻ, đừng để quân mạnh ngủ yên.
2. Giữ tiên cơ. Bắt đầu những việc quan trọng trước khi hoàn cảnh ép bạn phải bắt đầu trong thế bị động.
3. Đừng ham tốt lẻ. Trước mỗi cái lợi nhỏ trước mắt, hãy tự hỏi nó lấy đi bao nhiêu "nước tiên" dài hạn của mình.
4. Đi nước nào, chắc nước đó. Trên bàn cờ là không đi ẩu; trong đời là chữ tín — một lần đi sai, rất khó lấy lại niềm tin của người khác.
5. Khai cuộc chưa đẹp thì đừng bỏ ván. Sai lầm đầu đời không phải bản án chung thân; trung cuộc sinh ra là để sửa sai, miễn là bạn còn ngồi lại với ván cờ của mình.

Nếu nhà bạn cũng có một bàn cờ tướng, tối nay hãy thử bày ra và chơi một ván cùng con — hoặc cùng cha. Còn nếu muốn luyện khai cuộc trước khi "thực chiến" với người thân, bạn có thể chơi cờ tướng miễn phí ngay trên trình duyệt tại cotuong.synerworlds.com: không cần đăng ký, đấu với máy ở 12 cấp độ để thử các hệ Pháo đầu, Phi tượng, Tiên nhân chỉ lộ, hoặc mở phòng rủ bạn bè vào so tài. Biết đâu ván cờ đầu tiên ấy lại mở đầu cho những cuộc trò chuyện mà bình thường cha con ít khi nói thành lời.

Đọc tiếp cùng mạch triết lý cờ và đời: Học cờ vây để làm kinh doanh: thắng bằng lãnh thổ, không phải bằng cách tiêu diệt đối thủ.