Bền sĩ tượng: nghệ thuật giữ nhà trong tàn cuộc và trong đời người

Nếu khai cuộc là bài học về ra đi — xuất quân, tranh tiên, xây dựng thế trận — thì tàn cuộc dạy một bài học ngược lại, lặng lẽ hơn nhiều: bài học giữ nhà. Và những "giáo viên" của bài học ấy không phải Xe, Pháo hay Mã. Đó là hai quân cờ đứng ở nhà suốt cả ván: Sĩ và Tượng.

Hai quân cờ không bao giờ qua sông

Sĩ và Tượng là hai quân bị giới hạn nhiều nhất trên bàn cờ tướng. Quân Sĩ đi chéo đúng một ô và không bao giờ ra khỏi cung — cả đời nó chỉ quanh quẩn ở năm điểm trong ô cung 3×3 quanh Tướng. Quân Tượng đi chéo đúng hai ô theo hình chữ điền, bị cản nếu có quân đứng ở điểm giữa ("tắc tượng nhãn"), và tuyệt đối không qua sông: cả đời Tượng chỉ đi được bảy điểm ở nửa bàn cờ nhà mình.

Nói cách khác, Sĩ và Tượng là hai quân duy nhất không bao giờ chiếu được Tướng đối phương — thậm chí không bao giờ sang được phần sân bên kia để mà chiếu. Chúng không có "sự nghiệp tấn công", không lập công, không được nhắc tên trong những đòn phối hợp đẹp mắt. Thỉnh thoảng chúng chỉ lặng lẽ làm ngòi cho Pháo nhà đứng sau bắn qua. Công việc duy nhất của chúng, từ nước đầu tiên đến nước cuối cùng, là ở nhà và che chở cho Tướng.

Khi ván cờ còn đông đủ 32 quân, ít ai để ý đến hai quân lặng lẽ ấy. Nhưng càng về tàn cuộc, khi Xe Pháo Mã lần lượt rời bàn sau những cuộc đổi quân, người ta mới nhận ra một sự thật: ván cờ còn hay mất, rất nhiều khi được quyết định bởi câu hỏi — sĩ tượng của bạn còn bền hay không.

Pháo đài sĩ tượng toàn

Trong lý thuyết tàn cuộc, "sĩ tượng toàn" — còn nguyên hai Sĩ và hai Tượng — là một khái niệm được tôn trọng đặc biệt. Bốn quân nhỏ ấy, khi đứng khép chặt quanh Tướng ở trung tâm, tạo thành một pháo đài thực thụ: chúng che cho nhau, bịt các điểm Mã đối phương muốn nhảy vào, và chặn các đường Pháo bắn xuyên.

Pháo đài ấy bền đến mức nào? Lý thuyết tàn cuộc ghi nhận: một mình quân Xe cũng không thắng nổi sĩ tượng toàn nếu bên thủ giữ đúng đội hình — kết quả là hòa. Ngay cả Mã có thêm một Tốt hỗ trợ cũng khó lòng phá vỡ: giới cờ có câu "Mã Tốt nan phá sĩ Tượng toàn" — Mã và Tốt hợp sức vẫn khó phá nổi bộ tứ ấy. Từ thế kỷ 17, sách Quất Trung Bí đã đúc kết thành nguyên tắc đổi quân: sĩ tượng còn toàn thì có thể yên tâm đổi bớt Mã, Tốt của đối phương; còn sách Kỳ Kinh Luận thì nói thẳng: "Sĩ tượng toàn hoặc khả cầu hòa" — giữ được sĩ tượng nguyên vẹn là giữ được cửa hòa trước những đối thủ mạnh hơn.

Một thế tàn cuộc minh họa cho hai nửa của bài học. Phía Đỏ: song Sĩ, song Tượng khép chặt quanh Tướng — một pháo đài còn nguyên vẹn. Phía Đen: cung thành trống trải, không còn Sĩ Tượng che chắn, và một Tốt của Đỏ đã nhập cung, đứng ngay trước cửa nhà Tướng. Song Mã của Đen đã qua sông áp sát — nhưng sức ép ấy đang phải đối mặt với một hàng rào chưa hề sứt mẻ.

Điều cảm động là người xưa hiểu rất rõ giá trị của thế thủ này. Trong cổ phổ Thích Tình Nhã Thú (Từ Chi biên soạn, in năm 1570, gồm 550 thế cờ), theo các bản chú giải, có chín thế cờ mà đơn Xe công phá được sĩ tượng toàn — và chỉ đúng hai thế mà bộ sĩ tượng thủ hòa thành công trước quân Xe. Hai thế ấy mang những cái tên nói lên tất cả: thế 491 là "Bảo Quốc Ninh Gia" — bảo vệ đất nước, yên ổn nhà cửa; thế 492 là "Bằng Hiểm Tự Cố" — dựa vào thành lũy mà giữ mình. Hơn bốn trăm năm trước, người chơi cờ đã đặt cho nghệ thuật giữ nhà những cái tên trang trọng nhất mà họ có.

Nhưng bền không có nghĩa là bất tử

Sĩ tượng toàn mạnh, nhưng không phải là tấm khiên vô địch — và chính những giới hạn của nó mới là phần đáng suy ngẫm nhất. Giới cờ tướng có câu ngạn ngữ sóng đôi: "Khuyết sĩ phạ Mã, khuyết Tượng phạ Pháo" — thiếu Sĩ thì sợ Mã, thiếu Tượng thì sợ Pháo. Mỗi quân trong bộ tứ mất đi mở ra đúng một loại đường tấn công: mất Sĩ, các điểm trong cung hở ra cho Mã đối phương nhảy vào chiếu; mất Tượng, đường trung lộ và các đường chéo vào cung thông thoáng cho Pháo bắn xuyên — một trong những điểm cốt yếu khi thủ trước Pháo là dùng chính Tượng để chặn đường trung lộ.

Ngay cả khi còn nguyên vẹn, pháo đài vẫn có thể bị phá: song Mã, ba Tốt cao, hay song Pháo có Sĩ hỗ trợ đều là những lực lượng đủ sức công phá sĩ tượng toàn nếu đi chính xác. Và ngay cả đơn Xe cũng có cơ hội thắng "xảo" khi đội hình bên thủ tản mát — nguy hiểm nhất là khi đôi Tượng cùng dạt về một biên, để hở cả khoảng trống còn lại. Bài học trong cờ rất rõ: sự bền vững không phải là một tài sản cất vào két rồi quên; nó là một thế trận phải được giữ ở từng nước đi. Chủ quan một nước, hàng rào đã hở.

Đời người và những hồi kết cần một mái nhà bền

Đọc đến đây, có lẽ bạn cũng đang nghĩ điều mà mọi người chơi cờ lâu năm đều từng nghĩ: đời người chẳng phải cũng chia thành khai cuộc, trung cuộc và tàn cuộc hay sao?

Tuổi trẻ là khai cuộc — lúc người ta xuất quân, tranh tiên, mơ làm Xe làm Pháo. Ít ai ở tuổi hai mươi nghĩ đến "sĩ tượng" của đời mình. Nhưng đời người cũng có những tàn cuộc: tuổi già, cơn bệnh, biến cố, những giai đoạn mà sức tấn công không còn như trước và vinh quang cũ không đổi được thành bình an. Khi ấy, thứ giữ một con người — một gia đình — đứng vững không phải là những chiến tích tấn công ngày trẻ, mà là những gì được âm thầm gìn giữ ở "nửa nhà mình" suốt bao năm: một thân thể được chăm sóc, một mái nhà êm ấm, một khoản dành dụm phòng khi khó, vài người bạn tử tế còn ở lại, và chữ tín chưa từng đánh mất.

Có một chi tiết rất đáng ngẫm trong câu ngạn ngữ ở trên: người ta chỉ gọi tên Sĩ và Tượng nhiều nhất khi chúng đã mất — "thiếu Sĩ", "khuyết Tượng". Khi còn đủ đầy, hàng rào ấy vô hình; không ai khen một sức khỏe đang tốt, một gia đình đang yên ổn, một khoản dự phòng tươm tất — chừng nào chúng vẫn còn nguyên đó thôi. Giá trị của những người gác nhà chỉ lộ rõ vào ngày hàng rào hở ra. Hiểu được điều đó sớm là một loại trí tuệ: biết trân trọng và chăm sóc những thứ lặng lẽ đang che chở mình, trước khi phải học bài học bằng cách mất chúng.

Và cũng như trên bàn cờ, "sĩ tượng" của đời người không tự nhiên mà bền. Chúng được giữ — hoặc bị đánh mất — từ trung cuộc: một thói quen xấu xem nhẹ vì "một nước thôi mà", một mối quan hệ bị bỏ quên năm này qua năm khác, một lần đi ẩu với sức khỏe. Đến khi vào tàn cuộc mới lo giữ thì đã muộn, vì tàn cuộc là nơi người ta sống bằng những gì mình đã giữ, chứ không phải bằng những gì mình mới bắt đầu xây. Sách xưa còn dạy thêm một điều tinh tế: khi sĩ tượng đã khuyết, cách đổi quân cũng phải khác đi — trong đời cũng vậy, người khôn ngoan là người biết mình đã mất gì, còn gì, và điều chỉnh cách sống cho hợp với thế trận thật của mình, thay vì cứ chơi như thể hàng rào vẫn còn nguyên.

Người cha trong bài viết về khai cuộc đã nhắn con trai mình hãy đánh thức những quân chủ lực thật sớm. Nếu có thêm một lời nhắn cho chặng sau của cuộc đời, có lẽ đó là lời này: con đi xa đến đâu, lập công đến đâu, cũng nhớ giữ lấy "sĩ tượng" của mình — những người, những điều ở nhà đang lặng lẽ che chở cho con. Khai cuộc quyết định con đi được bao xa; sĩ tượng bền quyết định con trở về được bình an đến thế nào.

Bạn có thể thử cảm giác cầm một pháo đài sĩ tượng toàn trước sức ép của đơn Xe hay song Mã ngay trên cotuong.synerworlds.com: chơi cờ tướng miễn phí trên trình duyệt, không cần đăng ký, đấu với máy ở 12 cấp độ, hoặc khám phá gần 1.800 thế cờ kinh điển trong Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds — trong đó có không ít thế tàn cuộc mà thắng thua chỉ cách nhau ở một quân Sĩ còn hay mất.

Đọc tiếp phần đầu của cặp bài này: Những nước đi đầu tiên: khai cuộc cờ tướng và lời cha nhắn con trai.