Cờ thế là gì? Vì sao cờ vua, cờ tướng và cờ vây cùng nghiên cứu thế cờ suốt nghìn năm

Một người chơi cờ tướng hẳn từng mất cả buổi chiều vì một tàn cục bày sẵn trên bàn. Người chơi cờ vua cũng vậy với những bài toán "Trắng đi và thắng". Còn người chơi cờ vây thì lớn lên cùng những bài tsumego — thế cờ sinh tử trong một góc bàn. Ba môn cờ, ba châu lục, ba truyền thống khác nhau, nhưng đều có chung một thói quen: bày ra những thế cờ không phải để đánh một ván mới, mà để nghiên cứu. Vì sao lại thế? Môn nào bắt đầu trước? Và sau hơn một nghìn năm, kho thế cờ của nhân loại đã lớn đến mức nào?

Cờ thế là gì?

"Cờ thế" là những thế cờ được con người bày sẵn (soạn ra) với một yêu cầu rõ ràng: bên đi phải thắng, phải hòa, hoặc phải làm cho một nhóm quân sống (hay chết) trong một khu vực. Nó khác ván cờ thực ở chỗ mọi quân thừa đều bị gạt bỏ, chỉ còn lại đúng tình huống cần nghiên cứu — như một bài toán được chưng cất từ hàng nghìn ván đấu. Cờ vua gọi chúng là problem (bài toán chiếu hết) và study hay endgame study (thế cờ tàn cuộc soạn sẵn); dạng cổ xưa nhất của chúng mang tên mansuba trong tiếng Ả Rập. Cờ tướng có tàn cục — những thế cờ cuối ván nổi tiếng được truyền tụng qua nhiều thế kỷ. Cờ vây có tsumego （詰碁） — các bài toán sống chết, thường chỉ diễn ra trong một góc hoặc một cạnh bàn cờ.

Dòng thời gian: Baghdad thế kỷ 9, Trung Hoa đời Tống, rồi những bộ sưu tập lớn

Những thế cờ được ghi chép sớm nhất thuộc về cờ vua — chính xác hơn là shatranj, dạng cờ vua cổ ở thế giới Hồi giáo. Khoảng năm 840, kỳ thủ Baghdad al-Adli, người mạnh nhất thời đó, đã viết cuốn Kitab ash-shatranj (Sách về cờ), trong đó có hàng trăm mansuba được phân loại hẳn hoi: tàn cuộc thắng, tàn cuộc thua, tàn cuộc hòa. Người kế tục ông, as-Suli (880–946), tiếp tục truyền thống này. Tính đến nay, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy hơn 1.700 mansuba trong các bản chép tay trung cổ — có thế cờ đòi hơn 20 nước đi chính xác mới giải được, và thế cờ "Dilaram" với đòn thí xe ngoạn mục vẫn còn được nhắc lại sau hơn một thiên niên kỷ.

Ở cờ tướng, thế cờ xuất hiện trong văn hiến muộn hơn nhưng cũng đã rất sớm. Sự Lâm Quảng Ký, bộ sách thời Nam Tống, là một trong những tài liệu cờ tướng cổ nhất còn lưu lại có hình thế cờ. Danh thần Văn Thiên Tường (1236–1283) còn để lại một thế cờ tàn cuộc được ghi chép đến ngày nay — một "bài toán" đã khoảng 800 năm tuổi. Đến thời Minh, tàn cục nở rộ thành những bộ sách lớn: Thích Tình Nhã Thú (1570) của Từ Chi chứa tới 550 tàn cục trong sáu quyển đầu, là bộ sách cờ tướng cổ đồ sộ nhất còn nguyên vẹn; Mộng Nhập Thần Ky ngày nay còn lưu khoảng 150 bài, dù học giả Chu Nam Tiên từng ước tính nguyên bản có thể có tới 700–800 bài.

Với cờ vây, bộ sưu tập thế cờ kinh điển được xác định niên đại rõ ràng nhất là Huyền Huyền Kỳ Kinh của Trung Hoa, do Nghiêm Đức Phú và Nghiêm Thiên Chương biên soạn khoảng năm 1347, gồm 347 bài toán — phần lớn ở cấp độ rất khó, dành cho kỳ thủ cấp dan. Sau đó các bộ sưu tập ngày càng lớn: Quan Tử Phổ (1660) có tới 1.473 bài, và truyền thống này sang Nhật Bản thời Edo tiếp tục với Kỳ Kinh Chúng Diệu (1812) gồm 520 bài được phân loại theo chủ đề.

Vậy môn nào bắt đầu trước?

Dựa trên những văn bản còn lưu lại được, thứ tự là: cờ vua trước tiên (mansuba, thế kỷ 9), tiếp đến cờ tướng (thế cờ được ghi chép từ thời Tống, thế kỷ 12–13) và cờ vây với bộ sưu tập lớn đầu tiên còn nguyên vẹn vào năm 1347. Cần nói cho công bằng: đây là thứ tự của tài liệu còn giữ được, không hẳn là thứ tự tuyệt đối trong thực tế — cờ vây là môn cờ lâu đời nhất trong ba môn, và rất có thể những bài toán sống chết đã được truyền miệng, truyền tay từ trước khi ai đó kịp in thành sách.

Vì sao cả ba môn cùng nghiên cứu thế cờ?

Câu trả lời nằm ở chỗ cả ba môn cờ đều gặp cùng một vấn đề: một ván cờ đầy đủ quá dài và quá nhiễu để học từng kỹ năng riêng lẻ. Thế cờ giải quyết việc đó theo bốn cách mà môn cờ nào cũng cần.

Thứ nhất, thế cờ là phòng tập của khả năng tính toán. Muốn giải một tàn cục hay một bài tsumego, người chơi buộc phải đọc sâu, đọc chính xác từng biến — đúng kỹ năng quyết định thắng thua trong thực chiến, nhưng được tập trung vào một tình huống duy nhất thay vì rải khắp 200 nước cờ.

Thứ hai, thế cờ chưng cất nguyên lý. Sáu quyển đầu của Thích Tình Nhã Thú không chỉ là đố vui: hai quyển cuối trong số đó đã hệ thống hóa các dạng tàn cuộc thực dụng — xe đấu mã tốt, pháo đấu sĩ tượng... — thành bài học. Tsumego dạy các hình sống chết và tesuji kinh điển; study cờ vua dạy cách thắng với tốt thông hay cách cầm hòa tượng khác màu. Học thuộc một trăm thế cờ kinh điển tức là đã nắm phần lớn "bảng chữ cái" chiến thuật của môn cờ đó.

Thứ ba, thế cờ là nghệ thuật. Từ đòn thí xe trong thế cờ Dilaram đến những nước "dụ địch" trong tàn cục cờ tướng, người soạn thế cờ luôn tìm cái đẹp nghịch lý: thắng bằng cách hy sinh quân mạnh nhất, hay sống sót nhờ một nước đi trông như tự sát. Có hẳn những cuộc thi soạn cờ, tạp chí chuyên ngành và danh hiệu đại kiện tướng soạn cờ ở cờ vua — sáng tác thế cờ là một nghề nghệ thuật độc lập.

Và thứ tư, thế cờ là cách tri thức được lưu truyền trước thời máy tính. Thầy dạy trò bằng thế cờ; sách cờ thực chất là tuyển tập thế cờ; ở Trung Hoa, tàn cục còn đi ra đường phố thành những thế cờ "giang hồ" thách đố người qua đường. Trước khi có cơ sở dữ liệu và engine, thế cờ chính là "bộ nhớ" của cả cộng đồng cờ.

Độ lớn của kho thế cờ: từ vài chục quân trên bàn đến hơn 100.000 thế cờ

"Độ lớn" của thế cờ có hai mặt. Trên bàn cờ, một thế cờ thường rất gọn: vài quân đến vài chục quân, nhưng lời giải có thể sâu hơn 20 nước (mansuba), hàng chục nước (tàn cục cờ tướng) hoặc hàng chục biến rẽ nhánh (tsumego khó). Nhỏ về hình, nhưng sâu về tính toán.

Còn xét theo kho tàng, con số ngày nay thực sự ấn tượng. Chỉ riêng thế cờ tàn cuộc cờ vua (study), cơ sở dữ liệu lớn nhất thế giới của Harold van der Heijden đã đạt 103.157 thế cờ ở ấn bản thứ bảy (tháng 12/2025), và mỗi năm nhân loại vẫn công bố khoảng 1.000 study mới — chưa kể hàng trăm nghìn bài toán chiếu hết (problem) thuộc nhánh sáng tác còn lại. Ở cờ vây, từ 347 bài của Huyền Huyền Kỳ Kinh, các tuyển tập tsumego hiện đại trên sách và ứng dụng đã lên tới hàng chục nghìn bài. Ở cờ tướng, ngoài vài nghìn tàn cục cổ điển trong khoảng 37 bộ sách cổ còn lưu lại, các thư viện tàn cục trực tuyến ngày nay sưu tầm thêm hàng nghìn thế cờ mới mỗi thập kỷ. Một thói quen bắt đầu từ vài trăm thế cờ chép tay ở Baghdad thế kỷ 9 đã thành một kho tri thức khổng lồ mà ba cộng đồng cờ cùng nhau xây suốt hơn một nghìn năm.

Lời kết: thế cờ vẫn sống, ngay trong trình duyệt của bạn

Ngày nay, hậu duệ trực tiếp của mansuba và tsumego chính là những câu đố cờ hằng ngày: mở điện thoại, giải một thế cờ trong vài phút, và bạn đang tập đúng bài tập mà al-Adli từng giao cho học trò cách đây gần 1.200 năm. Trên SynerWorlds, bạn có thể giải đố cờ vua mỗi ngày tại chess.synerworlds.com, luyện tàn cục và đấu với máy 12 cấp độ trong cờ tướng tại cotuong.synerworlds.com, hay rèn khả năng sống chết trong cờ vây tại covay.synerworlds.com. Biết đâu một ngày, chính thế cờ bạn tự bày ra sẽ được người chơi một nghìn năm sau nhắc lại.

Nguồn tham khảo: ChessBase, "Ancient chess problems to solve" và bài về cơ sở dữ liệu HHdbVII của Harold van der Heijden (12/2025); Sensei's Library, "Classical Go Problem Books"; XQinEnglish / Encyclopedia of Xiangqi Manuals, "A Short Introduction to the Xiangqi Manuals up till the Ming Dynasty".