Tại sao người ta thích chơi cờ thế?

Một ván cờ thật cần hai người, một buổi tối và không ít kiên nhẫn. Một thế cờ chỉ cần một mình bạn, vài phút — và đôi khi ám ảnh bạn cả tuần. Người ta bày thế cờ trên vỉa hè để thách nhau, in thành sách dày, đặt cho chúng những cái tên như thơ, và ngày nay giải hàng triệu thế mỗi ngày trên điện thoại. Điều gì khiến một bài toán nhỏ xíu trên bàn cờ có sức hút dai dẳng đến vậy, qua cả ba môn cờ vua, cờ tướng và cờ vây?

Khoảnh khắc "à há!" — bộ não được trả công

Ai từng giải được một thế cờ khó đều biết cảm giác đó: bạn nhìn bàn cờ đến hoa mắt, thử hết đường này đến đường khác đều bế tắc — rồi bỗng một nước đi "ngược đời" hiện ra, và cả thế cờ sụp đổ như lâu đài cát. Các nhà thần kinh học gọi đó là lời giải bằng lóe sáng (insight), và nó có dấu vết đo được. Trong nghiên cứu đăng trên PLoS Biology năm 2004, nhóm của Mark Jung-Beeman và John Kounios ghi nhận: ngay trước khi người giải "nhận ra" đáp án khoảng 0,3 giây, vùng thái dương phải của não phát ra một bùng phát sóng gamma — như một ngọn đèn bật sáng trong đầu, theo nghĩa đen của khoa học.

Chưa hết, khoảnh khắc ấy còn "có thưởng". Một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ 7 Tesla của Tik và cộng sự (2018) cho thấy khi cảm giác "à há" xuất hiện mạnh, mạng lưới khen thưởng của não — gồm nhân accumbens và vùng VTA — được kích hoạt rõ rệt. Nói cách khác, tìm ra đáp án không chỉ làm ta thỏa mãn về mặt hiểu biết; bộ não đối xử với nó gần như một phần thưởng. (Cần nói chính xác: máy fMRI đo tín hiệu máu trong các vùng não này, chứ không đo trực tiếp chất dopamine như nhiều bài báo phổ thông vẫn viết tắt.)

Phần thưởng đó còn để lại dấu lâu dài: trong thí nghiệm của Danek và cộng sự (2013), sau hai tuần, người ta nhớ được 64,4% đáp án từng tìm ra kèm cảm giác "à há", so với 52,4% đáp án tìm ra theo cách thông thường. Công bằng mà nói, các thí nghiệm trên dùng câu đố chữ và mẹo ảo thuật, không phải thế cờ — việc áp dụng sang cờ thế là một ngoại suy hợp lý chứ chưa được kiểm chứng trực tiếp. Nhưng bất kỳ ai từng nhớ mãi thế cờ đầu tiên mình tự giải được hẳn đều thấy con số này quen quen.

Một ván cờ được nén thành vài nước — và vẻ đẹp nghịch lý

Thế cờ không phải là một lát cắt của ván đấu thật. Nó là một tác phẩm được sáng tác: tác giả gọt bỏ mọi quân thừa, sắp xếp lại từng giao điểm sao cho đáp án duy nhất lại là nước đi khó ngờ nhất. Vì thế, thế cờ cho phép những vẻ đẹp mà ván đấu thật gần như không bao giờ có: thí cả hai xe để thắng (như truyền thuyết Dilaram trong cờ vua), phong cấp thành quân yếu hơn để thắng, hay đi một nước lặng lẽ không ăn quân nào giữa lúc tưởng như phải chiếu liên tục.

Cờ tướng có những tác phẩm khiến người xem phải thốt lên. Trong thế Song Yến Tranh Phi (thuộc bộ Mộng Nhập Thần Cơ), Đỏ chỉ còn một tốt, hai mã, một pháo đối diện xe, mã và hai tốt của Đen — vậy mà Đỏ thắng bằng cách chiếu liên tục cả 11 nước, nước cuối cùng chiếu hết:

Song Yến Tranh Phi — Đỏ đi trước và thắng. Hãy thử tự tìm lời giải, hoặc xem và chơi lại từng nước trong trang của thế cờ này thuộc Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds.

Đó là lý do người xưa đặt tên cho thế cờ như đặt tên bài thơ — Song Yến Tranh Phi (đôi én tranh bay), Thất Tinh Tụ Hội (bảy sao tụ họp) — và vì sao kho tàng này đồ sộ đến vậy: hơn 1.700 thế cờ vua thời trung cổ (mansuba) còn lưu trong thủ bản, 347 đề sinh tử trong Huyền Huyền Kỳ Kinh của cờ vây, và gần 1.800 thế cờ tướng kinh điển chỉ riêng trong Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds. Người ta không lưu giữ bài tập; người ta lưu giữ tác phẩm.

Thử thách vừa tầm: không cần đối thủ, không cần cả buổi tối

Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi mô tả trạng thái flow — nhập tâm đến quên thời gian — xuất hiện khi thử thách và kỹ năng của ta đều cao và cân bằng với nhau, mục tiêu rõ ràng và phản hồi đến tức thì. (Người chơi cờ vua chính là một trong những nhóm ông nghiên cứu từ thập niên 1970.) Một thế cờ hay đáp ứng gần như trọn vẹn các điều kiện đó: mục tiêu không thể rõ hơn — "Đỏ đi trước, chiếu hết trong mấy nước?" — đáp án kiểm chứng được ngay, và độ khó thì muôn mức, từ thế hai nước cho người mới đến thế khiến đại kiện tướng cũng phải ngồi cả buổi.

Thế cờ còn giải phóng người chơi khỏi mọi ràng buộc của ván đấu: không cần đối thủ ngang tầm, không cần hẹn giờ, thua thì đặt lại từ đầu mà không mất Elo. Nó là phần "tập luyện" mà lại không thấy mình đang tập — cũng là lý do trong cờ vây, giải đề sinh tử (tsumego) là bài tập hằng ngày của mọi kỳ thủ nghiêm túc. Quy mô của thói quen này không nhỏ: theo một bài viết trên blog của Lichess, mỗi ngày có khoảng 3 triệu thế cờ được giải trên nền tảng này, so với khoảng 6 triệu ván đấu. (Đây là con số từ một nguồn duy nhất — blog của chính Lichess — nhưng dù khiêm tốn đọc nó, kết luận vẫn đứng vững: giải thế là một trong những hoạt động lớn nhất của cờ trực tuyến, dù không phải hoạt động số một.)

Không chỉ là bài toán: là câu chuyện và là cộng đồng

Nếu thế cờ chỉ là bài toán, nó đã không sống được hàng nghìn năm. Sức bền của nó còn nằm ở lớp văn hóa bọc quanh: những giai thoại về người vợ được chuộc bằng một thế cờ, những sạp cờ thế giang hồ trên vỉa hè Trung Quốc và Việt Nam xưa — nơi một thế cờ bày ra là cả đám đông vây quanh tranh luận — và ngày nay là những bài đăng "Đỏ tiên, thắng được không?" trong các nhóm cờ tướng trên mạng xã hội, nơi phần bình luận trở thành một buổi giải cờ tập thể sôi nổi. Giải thế cờ, xét cho cùng, hiếm khi là việc của một người.

Nó thậm chí là một môn thể thao đúng nghĩa. Giải vô địch thế giới về giải cờ vua thế (World Chess Solving Championship) được tổ chức hằng năm từ năm 1977 dưới sự điều hành của Liên đoàn Thế giới về Sáng tác Cờ vua (WFCC): thí sinh giải các thế được sáng tác riêng trong giới hạn giờ nghiêm ngặt — riêng thể loại tàn cuộc sáng tác là 100 phút cho ba thế — và bộ môn này có hẳn danh hiệu Đại kiện tướng quốc tế về giải thế. Người ta không chỉ mê giải thế; người ta thi đấu, xếp hạng và tôn vinh nó.

Mặt trái: thế cờ có "giả" không?

Công bằng mà nói, thế cờ cũng có những người không thích. Phê bình quen thuộc nhất: các thế cờ nổi tiếng thường ở những vị trí "không tưởng" — quân cờ sắp xếp theo cách không bao giờ xuất hiện trong ván đấu thật, đáp án lại là nước đi trong ván thật chẳng ai dám đi. Với người chỉ yêu ván đấu, thế cờ giống như thơ so với văn xuôi: đẹp, nhưng không "thật". Lời đáp của giới sáng tác cũng đáng nghe: thế cờ chưa bao giờ tự nhận là ván đấu — nó là một thể loại nghệ thuật riêng dùng bàn cờ làm chất liệu, và đòi hỏi ở nó tính thực tế cũng như đòi một bài thơ phải đúng văn phạm giao tiếp hằng ngày.

Thách thức mới hơn đến từ engine. Khi máy tính giải được hầu hết các thế trong chớp mắt, việc giải thế còn ý nghĩa gì? Câu trả lời của thực tế khá rõ: người ta vẫn giải, ngày càng nhiều — bởi niềm vui nằm ở hành trình tự tìm ra, chứ không nằm ở đáp án, cũng như người ta vẫn chơi ô chữ dù từ điển luôn ở ngay bên cạnh. Engine, thay vì giết chết cờ thế, đang trở thành người gác cổng của nó: trong Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds, mỗi thế đều được đối chiếu bằng engine Fairy-Stockfish, và không ít thế "kinh điển" bị phát hiện là lời giải xưa chưa chặt — một cuộc đối thoại thú vị giữa nghệ thuật của người xưa và sự chính xác của máy nay.

Lời kết: một mình, một bàn cờ, một bài toán đẹp

Gói lại, người ta thích chơi cờ thế vì nó cho cùng lúc nhiều thứ mà ván đấu đầy đủ khó cho được: một khoảnh khắc lóe sáng mà bộ não tưởng thưởng thật sự, một vẻ đẹp nghịch lý chỉ tồn tại trong thế giới được sáng tác, một thử thách vừa tầm có thể bắt đầu và kết thúc trong vài phút, và một cộng đồng cùng giải, cùng tranh luận quanh nó. Nếu muốn tự kiểm chứng, bạn có thể mở ngay Từ điển Cờ Thế với gần 1.800 thế cờ tướng kinh điển — mỗi thế đều có lời giải để chơi lại từng nước — hoặc đọc thêm về lịch sử của cờ thế qua ba môn cờ. Và nếu một tối nào đó bạn thấy mình đã ngồi bốn mươi phút chỉ với một bàn cờ và bảy quân cờ, thì xin chúc mừng: bạn vừa hiểu bài viết này bằng trải nghiệm, không cần thêm lời nào nữa.

Nguồn tham khảo: Jung-Beeman, Kounios và cộng sự (2004), PLoS Biology, và Kounios & Beeman (2014), Annual Review of Psychology — cơ chế thần kinh của lóe sáng; Tik và cộng sự (2018), Human Brain Mapping — mạng lưới khen thưởng khi "à há"; Danek và cộng sự (2013) — trí nhớ với đáp án tìm bằng lóe sáng; Csikszentmihalyi, "Flow" (1990); blog Lichess, "Making a Discovery in Chess" — số liệu giải thế hằng ngày; Wikipedia và quy chế WFCC — Giải vô địch thế giới giải cờ vua thế; Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds — thế Song Yến Tranh Phi và số lượng thế trong kho.