Tàn cuộc vua và tốt: ba quy tắc giúp người mới không đánh rơi ván thắng

Hình 1: Vua trắng còn đi sau tốt — thế cờ hòa kinh điển mà phần "đối đầu" dưới đây sẽ phân tích.

Khi bàn cờ chỉ còn vài quân, nhiều người mới thở phào vì nghĩ ván đấu đã an toàn. Nhưng tàn cuộc là nơi một nước đi sai biến ván thắng thành hòa, hoặc ván hòa thành thua. Lý do là ở tàn cuộc, vua không còn là quân cần giấu sau hàng tốt nữa mà trở thành quân tấn công mạnh nhất bàn cờ. Ai hiểu điều đó sớm, người đó thắng nhiều ván mà đối thủ tưởng đã hòa.

Bài này dành cho người mới, chỉ tập trung vào tàn cuộc đơn giản nhất mà cũng quan trọng nhất: vua và tốt đấu vua. Nắm ba quy tắc dưới đây là bạn xử lý đúng phần lớn các tàn cuộc dạng này trong thực chiến.

1. Đưa vua lên trước tốt: chiếm ô then chốt

Quy tắc đầu tiên cũng là quan trọng nhất: trong tàn cuộc vua và tốt, vua của bên có tốt phải đi trước tốt, không được đi sau tốt. "Đi trước" ở đây nghĩa là vua đứng ở phía hàng phong cấp, dọn đường và bảo vệ cho tốt tiến lên, chứ không phải lẽo đẽo chạy theo sau.

Để biết vua đã đứng đủ gần hay chưa, người ta dùng khái niệm ô then chốt. Với tốt ở d4, ba ô then chốt là c5, d5 và e5: vua trắng chỉ cần đặt chân lên một trong ba ô đó thì tốt sẽ phong cấp, bất kể tới lượt ai đi. Ví dụ: Trắng có Vua d5, tốt d4; Đen có Vua d7; Trắng đi trước — vua trắng đã đứng trên ô then chốt d5 nên thế cờ này thắng:

1.Ve5 Ve7 2.d5 Vd7 3.Vf6 Ve8 4.Ve6 Vd8 5.d6 Vc8 6.Ve7 Vb8 7.d7 Va7 8.d8=H — Trắng có hậu và thắng dễ dàng.

Nhìn vào dãy nước trên, vua trắng luôn đi trước, tốt chỉ tiến khi đã được vua che chắn. Đó chính là hình ảnh cần ghi nhớ: vua dẫn đường, tốt theo sau.

2. Đối đầu: khi vua đi sau tốt thì ván thắng biến thành hòa

Vẫn những quân đó, nhưng vua trắng lùi xuống một chút: Trắng có Vua d3, tốt d4; Đen có Vua d7 (hình 1); Trắng đi trước. Chỉ một thay đổi nhỏ ấy đã đổi kết quả từ thắng thành hòa, nếu Đen biết dùng đối đầu.

Đối đầu là thế hai vua đứng đối mặt nhau, cách nhau đúng một ô. Bên nào không phải đi thì nắm đối đầu, vì đối phương buộc phải nhường đường:

1.Ve4 Ve6 2.d5+ Vd6 3.Vd4 Vd7 4.Ve5 Ve7 5.d6+ Vd7 6.Vd5 Vd8 7.Ve6 Ve8 8.d7+ Vd8 9.Vd6 — hòa pat.

Ở nước cuối, vua đen ở d8 không còn nước đi nào: hai ô c8 và e8 bị tốt d7 kiểm soát, ba ô c7, d7, e7 bị vua trắng kiểm soát. Vua không bị chiếu mà không đi được, tức là pat, ván hòa. Trắng đã đẩy tốt tới tận d7 nhưng vì vua không lên trước được nên chẳng làm gì thêm được nữa.

Bài học rất thực tế: đừng vội đẩy tốt khi vua mình còn đi sau. Hãy đưa vua lên ngang hàng rồi vượt lên trước tốt; còn nếu đối phương đã cướp được đối đầu ngay trước mặt tốt của bạn, hãy tìm cách giữ hòa thay vì cố đẩy rồi nhận pat.

3. Quy tắc ô vuông: tốt xa thì đếm, khỏi cần tính dài

Quy tắc thứ ba dùng khi tốt ở xa còn vua mình ở tít phía bên kia bàn cờ. Khi đó chỉ cần vẽ một hình vuông: tốt ở a2 còn được đi kép nên chỉ cần 5 nước để tới a8, vì vậy hình vuông có cạnh 5 ô, từ a3 tới a8 rồi sang tới cột f. Vua đối phương đứng trong hình vuông thì bắt kịp tốt; đứng ngoài thì tốt phong cấp.

Hình 2: Vua đen ở e8 nằm trong hình vuông của tốt a2 nên bắt kịp tốt.

Ví dụ ở hình 2: Trắng có Vua h1, tốt a2; Đen có Vua e8; Trắng đi trước. Vua đen nằm trong hình vuông nên bắt kịp tốt: 1.a4 Vd7 2.a5 Vc6 3.a6 Vb6 4.a7 Vxa7 — chỉ còn hai vua, hòa. Ngược lại, nếu vua đen đứng ở h8, ngoài hình vuông, thì tốt phong cấp: 1.a4 Vg7 2.a5 Vf6 3.a6 Ve6 4.a7 Vd7 5.a8=H — Trắng thắng. Một phép đếm đơn giản đã trả lời câu hỏi mà nhiều người mới phải tính cả chục nước mới ra.

Ngoại lệ cần nhớ: tốt biên và cái bẫy pat ở góc bàn

Ba quy tắc trên đúng với hầu hết các tốt, trừ tốt biên ở cột a và cột h: khi tốt biên tiến sát góc, vua đối phương chui vào góc có thể tạo ra pat dù vua bạn đã đứng đúng chỗ. Ví dụ: Trắng có Vua b7, tốt a6; Đen có Vua a8; Trắng đi trước. Nước tưởng như thắng ngay là 1.a7, nhưng đó lại là pat: vua đen ở a8 không đi được đâu cả — ô a7 có tốt trắng, ô b7 có vua trắng, ô b8 bị vua trắng kiểm soát. Ván hòa trong thế cờ trông như thắng chắc. Gặp tốt biên, hãy kiểm tra pat trước khi đẩy tốt nước cuối.

Bài tập tự luyện

Hãy thử ba thế cờ sau trước khi xem đáp án. (1) Trắng: Vua h1, tốt a2; Đen: Vua e8; Trắng đi trước — kết quả ra sao? (2) Trắng: Vua d3, tốt d4; Đen: Vua d7; Trắng đi trước — Trắng có thắng không? (3) Trắng: Vua b7, tốt a6; Đen: Vua a8; Trắng đi trước — nước 1.a7 cho kết quả gì?

Đáp án: (1) Hòa — vua đen bắt kịp tốt theo dãy 1.a4 Vd7 2.a5 Vc6 3.a6 Vb6 4.a7 Vxa7. (2) Không thắng — Đen giữ đối đầu rồi đưa về pat như dãy nước ở phần 2. (3) Hòa pat ngay sau 1.a7. Nếu bạn trả lời đúng cả ba, ba quy tắc trên đã nằm trong tay bạn.

Tóm lại và luyện ngay

Nhớ ba điều: một là đưa vua lên trước tốt và chiếm ô then chốt; hai là tranh đối đầu, đừng đẩy tốt khi vua còn đi sau; ba là tốt ở xa thì dùng quy tắc ô vuông để đếm thay vì tính dài. Thêm một lưu ý cho tốt biên: kiểm tra pat ở góc bàn trước nước đẩy cuối cùng.

Muốn biến ba quy tắc này thành phản xạ, hãy thực hành ngay: vào chess.synerworlds.com đấu với máy ở một trong 12 cấp độ, hoặc mở phòng chơi với bạn bè và cố tình đưa ván về tàn cuộc vua và tốt để luyện. Đặt thử ba thế cờ trong bài lên bàn, chơi cả hai phía, và bạn sẽ thấy tàn cuộc không còn đáng sợ nữa — nó là nơi người hiểu quy tắc kiếm điểm đều đặn nhất.