Thế cờ Dilaram: "Hãy thí hai Xe, đừng thí ta" — câu chuyện nghìn năm sau một thế cờ

Trắng đi trước, chiếu hết trong 5 nước. Bạn có tìm ra không?

Hãy nhìn kỹ thế cờ trên. Trắng đang thua tan tác: Vua trắng lạc lõng ở a4, Xe đen và Mã đen đã áp sát, tốt đen c3 như một mũi dao chĩa vào tim. Bên kia, Vua đen tưởng như an toàn sau hai tốt trắng f6 và g6. Vậy mà Trắng vẫn có một cách thắng — một cách duy nhất, đẹp đến mức người ta kể về nó suốt hơn một nghìn năm.

Gợi ý duy nhất mà bạn được nhận — cũng là gợi ý mà nhân vật chính của câu chuyện này đã nhận — là một câu nói: "Hãy thí hai Xe, đừng thí ta."

Lời giải đầy đủ sẽ có ở đầu bài tuần sau, thứ Năm 12/11, khi chuyên mục "Thế cờ và giai thoại" kể về Thất Tinh Tụ Hội — "vua của các thế cờ tướng". Còn bây giờ, hãy nghe câu chuyện trước đã. Vì với thế cờ này, câu chuyện mới là một nửa của đáp án.

Truyền thuyết: người vợ được đặt cược trên bàn cờ

(Toàn bộ phần này là truyền thuyết — không có bằng chứng đương thời nào xác nhận nó từng xảy ra. Các bản kể khác nhau ở gần như mọi chi tiết, trừ một câu nói.)

Theo bản kể được nhà sử học cờ vua H. J. R. Murray ghi lại trong A History of Chess (1913), từ các bản thảo Ả Rập: Dilaram — cái tên trong tiếng Ba Tư nghĩa là "sự an lòng" (dil: trái tim, aram: yên ổn) — là người vợ yêu của một quý tộc. Một đêm, người chồng mê cờ của nàng đã thua hết tài sản vào cờ, rồi trong cơn tuyệt vọng, đem chính nàng ra đặt cược cho ván cuối cùng. Ván cờ diễn ra tồi tệ, và tới vị trí trong hình, đối thủ của ông dường như chỉ còn một nước nữa là chiếu hết.

Đúng lúc đó, Dilaram kêu lên: "Hãy thí hai Xe của chàng, đừng thí ta." Người chồng nhìn ra dãy nước mà nàng muốn nói — và thắng ván cờ.

Đó là bản kể gọn nhất. Các bản khác thêu dệt thêm rất nhiều: trong một bản thảo, Dilaram chỉ là "thế cờ của thiếu nữ" (mansuba al-jariya), không có tên người chồng; trong tác phẩm tiếng Urdu cầu kỳ nhất của Durgaprasada, nhân vật chính biến thành một hoàng đế Mogul, hỏi ý cả bốn người vợ, và chỉ Dilaram nhìn ra nước cứu. Có bản gọi người chồng là hoàng tử, có bản gọi là tể tướng. Tên người kể chuyện cũng thay đổi theo từng thế kỷ. Điều duy nhất không đổi là câu nói — và thế cờ.

Shatranj: cờ vua trước khi thành cờ vua

Để hiểu vì sao thế cờ này đặc biệt, cần biết nó không phải cờ vua hiện đại. Đây là một mansuba — thế cờ sáng tác — của shatranj, dạng cờ vua cổ của Ba Tư và thế giới Ả Rập, tiền thân trực tiếp của cờ vua ngày nay. Luật shatranj gần giống cờ vua hiện đại, trừ hai quân yếu đến mức buồn cười:

Quân fers (tể tướng, tổ tiên của Hậu) chỉ đi được một ô chéo. Quân alfil (voi, tổ tiên của Tượng) chỉ nhảy đúng hai ô theo đường chéo, được nhảy qua quân khác — nhưng vì thế mà cả đời nó chỉ đặt chân được lên đúng 8 ô trên bàn cờ. Không có nhập thành, tốt không được đi hai ô ở nước đầu, và phong cấp thì bắt buộc thành fers yếu ớt.

Trong sơ đồ trên, quân vẽ bằng hình Tượng hiện đại ở ô h3 chính là alfil. Hãy nhớ điều đó khi bạn ngồi giải: nước đi của nó không giống Tượng mà bạn quen. Chính cú nhảy hai ô chéo — nhảy qua cả Mã trắng đang đứng ở g4 — là chìa khóa của toàn bộ thế cờ. Một kỳ thủ hiện đại nhìn vào sẽ thấy Tượng bị Mã của chính mình chặn đường; một kỳ thủ shatranj thế kỷ 10 thì thấy một con đường mở toang.

Thế cờ được cho là có gốc từ thế kỷ 10, có lẽ từ as-Suli, bậc thầy cờ vua của triều đình Baghdad, tác giả cuốn sách cờ đầu tiên có tính khoa học (Kitab ash-Shatranj). Một biến thể của nó đã có mặt trong cuốn sách của al-Adli từ năm 842. Tới thế kỷ 15, nó xuất hiện trong sách cờ của nhà thơ Firdewsi. Nghĩa là khi câu chuyện về Dilaram được kể lại ở dạng cầu kỳ nhất, thế cờ đã lang thang qua các bản thảo được chừng năm trăm năm.

Lớp chuyện thứ nhất: nàng công chúa Ba Lan xoay quân Xe

Câu chuyện Dilaram không chỉ ở lại phương Đông. Năm 1565, nhà thơ vĩ đại của Ba Lan là Jan Kochanowski cho ra đời trường ca Szachy (Cờ vua), kể về nàng công chúa Đan Mạch Anna và hai người cầu hôn — Fiedor và Borzuj — quyết đấu bằng một ván cờ để giành nàng. Ván cờ kéo dài tới mức phải hoãn qua đêm. Trong đêm, Anna lẻn vào phòng cờ, nhìn vào thế cờ đang dang dở — Fiedor, người nàng yêu, đang thua — và chợt nảy ra ý tưởng: chàng phải thí Xe. Nàng xoay quân Xe đen lại, chĩa về phía Vua trắng, như một ám hiệu. Sáng hôm sau Fiedor nhận ra ám hiệu, thí Xe, và thắng ván cờ.

Một người vợ cứu chồng bằng câu nói; một nàng công chúa cứu người yêu bằng một quân Xe xoay ngang. Hai câu chuyện khác nhau, cùng một "điểm rơi" kịch bản — và các nhà nghiên cứu (như Ziomek, 1999) cho rằng vị trí hoãn trong thơ Kochanowski vay mượn trực tiếp từ thế Dilaram, có lẽ theo con đường ngoại giao nhộn nhịp giữa Đế quốc Ottoman và Vương quốc Ba Lan thế kỷ 16. Đó là gợi ý học thuật, chưa phải kết luận chắc chắn — nhưng nếu đúng, thì thế cờ này đã vượt biên giới văn hóa nhanh hơn bất kỳ cuốn sách nào thời đó.

Lớp chuyện thứ hai: bốn bức tranh của một vị vua mê cờ

Còn sớm hơn Kochanowski ba thế kỷ, thế Dilaram đã có mặt trong Libro de los juegos (Sách các trò chơi) của vua Alfonso X xứ Castile, cuối thế kỷ 13 — một trong những cuốn sách cờ minh họa đẹp nhất thời trung cổ. Thế cờ xuất hiện trong bốn bức tranh khác nhau của cuốn sách. Đặc biệt nhất là bài toán số 100 (tờ 62r): trong tranh, một thiếu nữ đang đánh cờ với một người đàn ông — hình ảnh hiếm hoi về phụ nữ bên bàn cờ trong nghệ thuật thế kỷ 13. Người ta không biết thiếu nữ đó là ai: có thể là một trong hai hoàng hậu của Alfonso, có thể là con gái ông. Nhưng sự hiện diện của nàng ở đó — ngay trong cuốn sách chứa thế cờ của một người phụ nữ khác — là một sự trùng hợp đẹp đến khó tin.

Các bản sao chép tay cũng kể một câu chuyện riêng. Bản thảo Munich MS Turk. 250 (nửa đầu thế kỷ 16) vẽ thế cờ này hơi "sai": Mã trắng nằm ở g5 thay vì g4, và thừa một Xe đen ở b7 — hai lỗi nhỏ khiến thế cờ không còn chạy đúng lời giải cổ. Năm trăm năm chép tay, thế cờ biến dạng như một câu chuyện truyền miệng. Ai từng chơi trò "tam sao thất bản" sẽ hiểu ngay cảm giác này.

Điều hiện đại nhất trong thế cờ nghìn năm tuổi

Thế cờ Dilaram vẫn sống tới hôm nay vì nó chứa một nghịch lý mà kỳ thủ hiện đại nào cũng nhận ra: đôi khi cách duy nhất để thắng là cho đi thứ giá trị nhất của mình. Thí cả hai Xe — hai quân mạnh nhất còn lại trên bàn — để giữ lại một người vợ, và để thắng ván cờ. Đó là một bài học chiến thuật (thí quân mở đường) khoác áo một câu chuyện tình.

Và nó còn có một cái đuôi hiện đại bất ngờ: nếu thay alfil trên h3 bằng một Mã bình thường, toàn bộ thế cờ bỗng chạy đúng theo luật cờ vua hiện đại — cùng một cú thí hai Xe, cùng một kiểu chiếu hết. Nghĩa là ý tưởng của thế cờ vượt lên trên cả luật chơi đã sinh ra nó.

Còn as-Suli, người được cho là nguồn gốc của thế cờ, thì để lại một bí ẩn lớn hơn: bài toán "Kim cương của as-Suli" của ông không ai giải được suốt hơn một nghìn năm, cho tới khi đại kiện tướng Yuri Averbakh giải ra vào giữa thập niên 1980. Thế cờ Dilaram là cánh cửa — đằng sau nó còn cả một kho báu như thế.

Ba ngỏ để bạn kéo tiếp

Một: lời giải đầy đủ của thế Dilaram sẽ mở đầu bài tuần sau, thứ Năm 12/11, về Thất Tinh Tụ Hội — "vua của các thế cờ tướng", thế cờ mà nhiều đời cao thủ không giải trọn vẹn. Hãy thử giải Dilaram trước đã: gợi ý nằm trong chính câu chuyện — nhưng cái khó thật sự không nằm ở hai Xe.

Hai: nếu thích kiểu "một nước đi lật ngược cả kết quả đã công bố", hãy tìm hiểu thế cờ Saavedra năm 1895: một linh mục nghiệp dư, bằng một nước phong cấp dưới thành Xe (6.c8R), đã lật ngược kết quả hòa mà cả làng cờ tưởng là chân lý. Chuyên mục này sẽ kể về nó trong những tuần tới.

Ba: muốn tự mình thử cảm giác thí quân mở đường, hãy vào chess.synerworlds.com chơi một ván với máy — và lần tới khi thấy một quân của mình bị "dính", hãy tự hỏi: nếu thí nó đi, đường nào sẽ mở ra? Biết đâu bạn sẽ tìm thấy một Dilaram của riêng mình.

Nguồn tham khảo: Frederic Friedel, "Puzzles: a thousand-year-old chess problem", ChessBase (09/09/2013); H. J. R. Murray, A History of Chess (1913), tr. 311; Wikipedia, "Al-Adli"; blog Chess.com về Kochanowski và Libro de los juegos (dẫn Ziomek 1999; Sonja Musser 2007); moonsighting.com, "Dil-Araam Chess Problem" (câu đối Ba Tư); GNU XBoard, luật Shatranj. Toàn bộ câu chuyện về Dilaram được trình bày trong bài là truyền thuyết theo các bản thảo, không phải sử liệu đã xác minh.