Phòng thủ Sicilian Najdorf: một nước a6 và hai cuộc đua ngược chiều

Hình 1: Sau 7...Hb6 — Hậu đen đe dọa tốt b2. Trắng có dám để Đen ăn nó không?

Có những khai cuộc người ta chơi vì nó an toàn. Phòng thủ Sicilian Najdorf thì ngược lại: người ta chơi vì nó sắc bén, vì nó ép cả hai bên phải biết mình đang làm gì từ rất sớm. Khai cuộc này — mã ECO B90–B99, mang tên đại kiện tướng người Ba Lan–Argentina Miguel Najdorf — từng là vũ khí của Fischer và Kasparov.

1. Nước 5...a6: khiêm tốn mà không hề thụ động

Nước a6 trông như một nước "chờ": nó không phát triển quân nào, không chiếm trung tâm. Nhưng ý đồ của nó rất cụ thể: tước ô b5 khỏi Mã và Tượng trắng, đồng thời giữ cho Đen toàn quyền chọn giữa ...e5 và ...e6 tùy theo cách Trắng đáp trả. Đen chấp nhận đi sau một nhịp về phát triển để đổi lấy cấu trúc linh hoạt và kế hoạch phản công rõ ràng.

Kế hoạch đó thường dẫn tới nhập thành ngược chiều: Trắng nhập thành dài, Đen nhập thành ngắn, rồi hai bên lao vào hai cánh đối diện — Trắng xông lên cánh Vua bằng g4–g5, Đen xông lên cánh Hậu bằng ...b5. Ai tấn công tới trước thì thắng, và tempo quan trọng hơn việc hơn một tốt.

Khi Đen chơi ...e5, tốt d6 trở thành tốt lùi và ô d5 thành lỗ hổng cho quân Trắng. Đổi lại, Đen được không gian trung tâm và các quân hoạt động mạnh. Đánh đổi này chỉ hợp lệ khi Đen có kế hoạch cụ thể: ...Tb7, Mã lên d5 qua b6, hoặc ...Mc4.

2. Biến Tốt độc: ăn tốt b2 và cái giá của nó

Biến nổi tiếng nhất của Najdorf bắt đầu bằng 6.Tg5: Trắng ghim Mã f6 và chuẩn bị f4 rồi e5. Sau 6...e6 7.f4 Hb6, Đen tấn công tốt b2 — tốt này không còn được Tượng c1 bảo vệ vì Tượng đã ra g5. Trắng có thể giữ tốt bằng 8.Mb3 hay 8.Xb1, nhưng cả hai đều thụ động. Nước thử thách nhất là cứ để Đen ăn: 8.Hd2 Hxb2 9.Xb1 Ha3.

Đây là biến Tốt độc (Poisoned Pawn). Đen hơn một tốt, nhưng Hậu của Đen đang đứng ở a3, xa nhà và dễ bị Trắng đuổi bằng các nước phát triển kèm đe dọa. Trắng đổi chất lấy thời gian và thế tấn công. Nước mạnh nhất theo engine hiện nay là 10.f5, mở đường cho Tượng và cột f chĩa vào e6, f7. Fischer từng cầm Đen đi biến này ở trận tranh ngôi vô địch thế giới 1972 với Spassky, thắng ván 11 bằng nước mới 14.Mb1!.

Nhưng đừng hiểu lầm: tốt b2 không phải món quà miễn phí. Engine hiện đại cho Trắng lợi nhỏ (khoảng +0,4) trong biến này — nghĩa là Đen chơi được, nhưng phải phòng thủ chính xác từng nước, phát triển nhanh bằng ...Te7, ...Mbd7 rồi nhập thành, và không để Hậu bị kẹt ở a3. Có một cái bẫy dành cho Đen cẩu thả: nếu Trắng chơi 8.a3 trước rồi Đen mới ăn 8...Hxb2?? thì 9.Ma4! khiến Hậu đen gần như không còn đường về. Trong Najdorf, một nước "ăn tốt" luôn phải hỏi trước — ăn xong thì chạy đường nào?

3. English Attack: biến chính của thời hiện đại

Ngày nay, biến được chơi nhiều nhất ở đẳng cấp cao lại là 6.Te3 — English Attack, đặt tên theo nhóm kỳ thủ Anh (John Nunn, Nigel Short, Murray Chandler) phổ biến nó từ thập niên 1980–1990. Dãy chính: 6...e5 7.Mb3 Te6 8.f3. Trắng chuẩn bị nhập thành dài, rồi chơi g4 và h4, đẩy tốt lên g5 để đuổi Mã f6; Đen đáp trả bằng ...b5, ...Tb7 và đưa Mã lên d5. Bên nào tới Vua đối phương trước thì thắng, và một nước chậm một nhịp cũng đủ đổi kết quả.

6.Tg5 từng là biến chính cho tới thập niên 1980, rồi nhường chỗ cho English Attack — lý thuyết khai cuộc không phải chân lý vĩnh viễn, nên hãy học theo kế hoạch thay vì học thuộc lòng.

Hai lựa chọn khác ở nước 6: 6.Te2 (biến Cổ điển, Karpov ưa) chơi vị trí chắc chắn, và 6.Tc4 (Sozin) chĩa Tượng vào f7 để tấn công Vua ngay. Đen chơi Najdorf phải chuẩn bị cho nhiều kiểu ván khác nhau, không chỉ một kịch bản.

4. Học Najdorf thế nào cho đúng?

Ba nguyên tắc cho người muốn đưa Najdorf vào kho vũ khí của mình. Thứ nhất, học theo kế hoạch chứ không học theo dãy nước: với mỗi biến, hãy trả lời được ba câu hỏi — tốt nào được phép tiến (...b5, ...d5 hay ...e5, và khi nào), quân nào đi đâu, và Vua mình nhập thành phía nào. Thứ hai, chơi chậm ở lần đầu: chơi các ván chậm, ghi lại chỗ mình lúng túng, rồi tra lại đúng chỗ đó thay vì học cả một cuốn sách. Thứ ba, biết giới hạn của mình: Najdorf đòi hỏi học lý thuyết nghiêm túc. Nếu bạn muốn một khai cuộc chắc chắn mà ít phải nhớ, hãy chọn hướng khác — khai cuộc hợp với mình luôn mạnh hơn khai cuộc nổi tiếng mà mình không thuộc.

Bài tập tự luyện

Thử ba câu hỏi sau trước khi xem đáp án. (1) Sau 7...Hb6, vì sao 8.Hd2 thử thách hơn 8.Mb3? (2) Sau 8.Hd2 Hxb2 9.Xb1 Ha3, Trắng lấy lại tempo bằng cách nào? (3) Trong English Attack sau 6.Te3 e5 7.Mb3 Te6 8.f3, kế hoạch của Trắng ở cánh Vua là gì, Đen đáp trả ra sao ở cánh Hậu?

Đáp án: (1) 8.Hd2 chuẩn bị nhập thành dài và "mời" Đen ăn tốt b2 để lấy thời gian tấn công; 8.Mb3 giữ tốt nhưng nhường Đen thế trận êm. (2) Bằng Xb1: Xe vừa tấn công Hậu đen vừa chiếm cột b mở, buộc Hậu chạy sang a3. (3) Trắng nhập thành dài rồi g4–g5 đuổi Mã f6 và tấn công Vua đen; Đen đáp bằng ...b5, ...Tb7 và đưa Mã lên d5.

Tóm lại và luyện ngay

Nhớ ba điều: 5...a6 tước ô b5 và giữ cho Đen cả ...e5 lẫn ...e6; Najdorf thường là cuộc đua ngược chiều sau nhập thành đối diện, nên tempo quan trọng hơn chất; Tốt độc và English Attack đều sắc bén nhưng đòi hỏi chuẩn bị — đừng bước vào bằng trí nhớ mơ hồ.

Thực hành ngay: vào chess.synerworlds.com đấu với máy ở nhiều cấp độ, hoặc mở phòng chơi với bạn bè và thử cầm Đen đi Najdorf vài ván chậm. Đặt thế cờ ở hình 1 lên bàn, chơi thử cả hai phía — ăn tốt b2 rồi tìm đường về cho Hậu, hoặc bỏ tốt rồi tổ chức tấn công — và bạn sẽ hiểu vì sao một nước a6 khiêm tốn lại làm nên khai cuộc sắc bén bậc nhất của cờ vua.