Học Cờ Vây từ số 0 — Bài 1: Bàn cờ, quân cờ và luật bắt quân

Chào mừng bạn đến với loạt bài “Học Cờ Vây từ số 0”. Đây là bài mở đầu, và cũng là bài quan trọng nhất theo một nghĩa rất riêng: mọi thứ hay ho về sau của cờ vây — sống chết, bắt quân, khai cuộc, đếm điểm — đều đứng trên ba thứ rất đơn giản mà bài này sẽ nói thật chậm: bàn cờ, quân cờ và luật bắt quân. Nắm chắc ba thứ này, bạn đã có thể ngồi xuống đánh một ván cờ vây đầu tiên ngay hôm nay.

1. Bàn cờ: quân đặt lên giao điểm, không đặt vào ô

Bàn cờ vây chuẩn có 19 đường ngang và 19 đường dọc, tạo thành 361 giao điểm. Quân cờ không đặt vào trong ô như cờ vua hay cờ tướng, mà đặt lên chính giao điểm nơi hai đường cắt nhau. Đây là điểm khác biệt đầu tiên mà người mới hay nhầm, và cũng là điểm cần sửa ngay từ đầu: đếm ô thì sai, đếm giao điểm mới đúng.

Trên bàn có một số điểm được đánh dấu đậm hơn, gọi là điểm sao. Điểm sao chỉ để định vị cho dễ nhìn, không làm quân đặt ở đó mạnh hơn hay yếu hơn. Người mới không cần nhớ vị trí các điểm sao, chỉ cần nhớ: quân đặt lên giao điểm.

Một tin vui cho người mới: luật chơi trên bàn nhỏ hoàn toàn giống luật trên bàn lớn. Bàn 9×9 chỉ có 81 giao điểm, một ván chỉ mất vài phút, mà vẫn đủ để học hết luật bắt quân. Vì vậy, nếu bạn mới bắt đầu, hãy tập trên bàn 9×9 trước. Bài 8 của loạt này sẽ nói kỹ vì sao bàn nhỏ lại là đường tắt tốt nhất để học cờ vây.

2. Quân cờ: Đen đi trước, đặt xuống rồi đứng yên

Một bên cầm quân Đen, một bên cầm quân Trắng. Đen đi trước, sau đó hai bên thay nhau đặt một quân mỗi lượt. Quân đã đặt xuống thì đứng yên tại chỗ suốt ván: không di chuyển như quân cờ vua, không nhảy qua quân khác như quân mã. Cách duy nhất một quân rời khỏi bàn là bị bắt — và đó chính là nội dung của phần tiếp theo.

3. Khí: “hơi thở” của quân cờ

Mỗi quân cờ có những giao điểm trống kề bên theo chiều dọc hoặc chiều ngang. Những giao điểm trống đó gọi là khí. Lưu ý: giao điểm chéo không tính là khí. Một quân đứng giữa bàn có 4 khí, một quân đứng ở biên có 3 khí, một quân đứng ở góc chỉ có 2 khí. Quân ở góc vì thế yếu nhất, dễ bị bắt nhất — một sự thật nhỏ mà bạn sẽ thấy lặp lại rất nhiều khi học cờ vây.

Các quân cùng màu đứng kề nhau tạo thành một nhóm, và cả nhóm chia sẻ chung số khí. Ví dụ: hai quân Đen nằm ngang kề nhau giữa bàn có 6 khí — 2 khí phía trên, 2 khí phía dưới, 1 khí bên trái và 1 khí bên phải. Nối quân lại với nhau làm tăng số khí, tức làm nhóm khó bị bắt hơn. Ngược lại, một quân đơn độc chỉ có vài khí và rất dễ trở thành mồi ngon.

4. Luật bắt quân: hết khí là bị bắt

Luật bắt quân của cờ vây chỉ có một câu: khi một nhóm quân không còn khí nào, nhóm đó bị nhấc khỏi bàn ngay lập tức. Những quân bị bắt gọi là tù binh và được đặt sang một bên.

Hãy đi chậm qua một ví dụ. Một quân Đen đứng một mình giữa bàn, ban đầu có 4 khí. Trắng đặt một quân vào một giao điểm kề, quân Đen còn 3 khí. Trắng đặt tiếp quân thứ hai, còn 2 khí. Quân thứ ba, còn 1 khí — lúc này quân Đen đang trong tình trạng sắp bị bắt mà bài 2 sẽ gọi là atari. Trắng đặt quân thứ tư vào khí cuối cùng, quân Đen hết khí và bị nhấc khỏi bàn ngay trong nước đó. Trắng không cần “tuyên bố” gì thêm: hết khí là bị bắt, đơn giản như vậy.

Vì sao người chơi hay nối quân? Vì nhóm càng đông, khí càng nhiều, đối phương càng phải tốn nhiều nước mới bắt được. Một nhóm 2 quân giữa bàn cần tới 6 nước vây kín mới bắt được, trong khi một quân đơn độc ở góc chỉ cần 2 nước. Bài 5 sẽ dạy cách nối và cắt, nhưng ngay từ bây giờ bạn đã có thể cảm nhận được nguyên tắc: đừng để quân mình đơn độc, và hãy để ý những quân đơn độc của đối phương.

5. Hai luật “không” người mới hay vấp

Không tự sát. Bạn không được đặt quân vào một chỗ khiến chính nhóm của mình hết khí, trừ khi nước đó đồng thời bắt được quân của đối phương — vì khi bắt được quân, nhóm của bạn lại có thêm khí từ những giao điểm vừa trống ra. Nói ngắn gọn: nước đi không được tự giết mình mà chẳng bắt được gì.

Không lặp lại ngay (luật ko). Giả sử một nước của bạn vừa bắt đúng một quân của đối phương, tạo ra thế mà đối phương có thể bắt ngược lại ngay một quân của bạn. Luật cấm đối phương bắt ngược lại ngay lập tức; đối phương phải đi một nước khác ở chỗ khác trước, rồi sau đó mới được quay lại bắt. Luật này ngăn ván cờ lặp đi lặp lại mãi một thế cờ không bao giờ kết thúc. Người mới chưa cần nhớ hết các dạng ko phức tạp, chỉ cần nhớ nguyên tắc: không bắt ngược lại ngay sau khi vừa bị bắt một quân trong thế ko.

6. Ván cờ kết thúc khi nào?

Khi cả hai bên liên tiếp bỏ lượt vì không còn nước nào mình muốn đi nữa, ván cờ kết thúc và chuyển sang đếm điểm. Người mới chưa cần lo chuyện đếm điểm ngay: bài 9 sẽ dạy cách đếm lãnh thổ, tù binh và komi một cách từ tốn. Trước mắt, mục tiêu của bạn đơn giản hơn nhiều: tập bắt được quân, và tập giữ cho quân mình không bị bắt sạch.

Bài tập trong đầu, không cần bàn cờ

Thử trả lời ba câu này trước khi sang bài 2. Một, một quân đơn độc ở góc bàn có mấy khí? Đáp án: 2. Hai, nếu quân đó không chạy và không có quân nào đến cứu, đối phương cần mấy nước để bắt nó? Đáp án: 2 nước, chiếm đúng hai giao điểm kề nó. Ba, vì sao quân giữa bàn khó bắt hơn quân ở góc? Vì quân giữa bàn có 4 khí thay vì 2, đối phương phải tốn gấp đôi số nước. Nếu bạn trả lời đúng cả ba, bạn đã nắm chắc bài 1.

Bài tiếp theo, bài 2, sẽ dạy bạn nhận biết quân sắp bị bắt — trạng thái atari — trước khi quá muộn, để bạn vừa tránh được bẫy, vừa biết cách giăng bẫy cho đối phương.

Thử ngay miễn phí: mở covay.synerworlds.com, chọn bàn 9×9 và đấu với máy cấp thấp. Mục tiêu của ván đầu tiên không phải là thắng, mà là bắt được vài quân và giữ cho quân mình không bị bắt sạch. Chúc bạn có ván cờ vây đầu tiên thật vui.