Thế cờ giang hồ: khi một bàn cờ là cái bẫy, và cuốn sách là thuốc giải

Trước khi có sách vở phổ thông, thế cờ tướng sống ở vỉa hè và quán trà. Trong văn hóa cờ tướng đường phố, hình thức kinh điển là bài cục: một người bày sẵn một thế cờ tàn cuộc trên bàn, mời người qua đường vào giải với tiền cược đặt lên kết quả. Thế cờ được chọn luôn có một đặc điểm chung — nhìn qua tưởng như bên thách đấu thắng dễ. Người qua đường thấy mình hơn Xe, hơn Pháo, tính vài nước thấy đường thắng rõ ràng… rồi càng đi càng thấy bàn cờ không nghe lời mình. Bài này nhìn lại truyền thống thế cờ giang hồ ấy, nền kinh tế "bí phổ" mọc lên quanh nó, và điều chúng tôi học được khi số hóa trọn vẹn một cuốn bí phổ như vậy: Giang Hồ Bách Cục Bí Phổ — 88 thế vừa được đưa vào Từ điển Cờ Thế của SynerWorlds.

Dã Mã Thoát Cương, cục thứ 10 của Giang Hồ Bách Cục Bí Phổ — cái tên cố ý gợi nhớ danh cục Dã Mã Tháo Cương.

Giải phẫu của một cái bẫy

Một thế giang hồ tốt — theo tiêu chuẩn của nghề bày thế — phải thỏa ba điều kiện. Một, trông phải thắng: nếu người qua đường nhìn thấy khó, họ sẽ không đặt cược. Hai, kết quả thật phải ngược với vẻ ngoài: bên "thắng dễ" thực ra chỉ hòa, hoặc thua, nếu bên thủ đi đúng từng nước. Ba, đường thủ phải đủ hẹp để người bày thế thuộc lòng nó như thuộc bảng cửu chương, còn người thách đấu thì gần như không thể tìm ra tại chỗ.

Số liệu từ chính đợt số hóa của chúng tôi nói lên điều đó rõ hơn mọi lời kể. Trong 88 thế của Giang Hồ Bách Cục Bí Phổ mà từ điển vừa nạp — mỗi thế đều qua cổng đối chiếu hai bản chép độc lập khớp nhau — chỉ có 12 thế Đỏ thắng, còn lại 76 thế là hòa. Tức là gần chín phần mười "cơ hội thắng rõ ràng" mà người bày thế rao bán thực chất chỉ là hòa nếu bên thủ biết đường. Và đó mới là phần sách dám in: trong cùng cuốn sách còn có bốn thế hai nguồn cùng ghi Đen thắng — cái bẫy hoàn hảo, nơi bên thách đấu cầm quân mạnh hơn mà vẫn thua; chúng tôi tạm giữ bốn thế này lại, vì từ điển hiện chỉ đăng các thế có kết luận Đỏ thắng hoặc hòa.

Bí phổ: bán thuốc giải cho chính cái bẫy

Quanh những bàn cờ vỉa hè ấy mọc lên một nền kinh tế in ấn: các cuốn bí phổ — "sách bí truyền". Giang Hồ Bách Cục Bí Phổ tự nó đã nói rõ mô hình kinh doanh ngay ở cái tên: một trăm thế giang hồ, kèm lời giải. Người mua sách không mua kiến thức trừu tượng; họ mua thuốc giải — để không bị lừa ở bàn cờ đầu ngõ, hoặc thú thật hơn, để về bày lại cho người khác. Kiến thức trong nghề này có giá trị chính vì nó không phổ biến: càng ít người biết đường thủ, cái bẫy càng còn hiệu nghiệm, cuốn sách càng đáng tiền.

Nền kinh tế đó định hình cả việc thế nào được lưu truyền. Một thế muốn sống sót qua nhiều đời in ấn phải vừa ngoạn mục (tên hay, hình cờ lạ, kết cục bất ngờ) vừa bán được (đủ khó để cần sách giải, đủ đẹp để người ta muốn chép lại). Chiêu thức marketing cũng có từ thời đó: trong Giang Hồ Bách Cục Bí Phổ có những thế mang tên cố ý gợi nhớ danh cục — Dã Mã Thoát Cương (cục 10) mượn hào quang của Dã Mã Tháo Cương, Thiên Lý Tầm Nương (cục 36) gợi Thiên Lý Độc Hành — nhưng là những hình cờ hoàn toàn khác. Mượn tên tuổi để bán sách: kỹ thuật này cũ hơn nhiều so với internet.

Khi bí phổ lên mạng: cái bẫy chết, thế cờ sống

Điều thú vị là chính những cuốn bí phổ ấy đã tự tay kết thúc nghề bày thế. Kiến thức một khi đã in thành sách và chép đi chép lại qua nhiều cổ phổ khác nhau thì không còn là bí mật nữa; và khi lên internet, hai bản chép độc lập của cùng một thế — điều kiện chúng tôi dùng để kiểm chứng khi nạp vào từ điển — chính là dấu vết của quá trình sao chép nhiều thế kỷ đó. Hôm nay, cả 88 thế của Giang Hồ Bách Cục Bí Phổ đều xem miễn phí trong từ điển, kèm hình gốc và nhãn "kết quả theo cổ phổ". Cái bẫy không còn bẫy được ai — nhưng giá trị của thế cờ thì còn nguyên: chúng là những bài tập tàn cuộc được nghề đường phố tôi luyện qua hàng trăm năm chọn lọc tự nhiên, thế nào không hay thì đã chết từ lâu.

Ảnh hưởng sâu hơn của truyền thống giang hồ nằm ở thẩm mỹ: nó dạy làng cờ tướng coi trọng thế cờ sáng tác — một hình cờ được dựng nên để kể một câu chuyện, với cái tên là một phần của tác phẩm ("Đại Báo Hỷ", "Ngũ Long Thương Châu", "Ỷ Mã Vấn Lộ"…). Từ điển của chúng tôi xếp các thế này nguyên theo kết quả như mọi thế khác, nhưng cái tên và xuất xứ sách luôn đi kèm, vì với thế giang hồ, xuất xứ là một nửa giá trị.

Còn một điều cuối mà người làm từ điển phải nói thẳng: thế giang hồ sinh ra để lừa con mắt, nên kết luận in trong bí phổ cũng không phải lúc nào cũng đáng tin — người bán thuốc giải có động cơ phóng đại độ khó. Đó là lý do mọi thế trong đợt nạp này đều mang nhãn chưa kiểm chứng — kết quả theo cổ phổ, chờ engine và cộng đồng người chơi kiểm chứng dần, như cách chúng tôi đang làm với toàn bộ kho hơn 1.500 thế.

Chuỗi bài phân tích thế cờ kinh điển của SynerWorlds: Tứ Đại Danh Cục · Thất Tinh Tụ Hội — mổ xẻ thế tàn cuộc nổi tiếng nhất · Từ cổ phổ đến engine.