Xe, Pháo, Mã: ba quân giống mà khác giữa Cờ Tướng và Cờ Vua

Cờ Tướng và Cờ Vua có chung một tổ tiên, và điều đó hiện rõ nhất ở ba quân chủ lực: cả hai bàn cờ đều có Xe đi thẳng, đều có Mã đi hình chữ L. Nhưng chỉ cần đào sâu một chút, mỗi quân lại vận hành theo một logic khác hẳn — và Pháo thì chỉ tồn tại ở một phía của sông. Bài này đặt ba quân lên bàn cân, để người chơi một môn có thể "dịch" nhanh sang môn còn lại.

Xe — giống nhau nhất, và mạnh nhất ở cả hai nhà

Xe Cờ Tướng và Xe (Rook) Cờ Vua đi giống hệt nhau: ngang dọc không giới hạn, không nhảy qua quân khác, ăn quân đầu tiên chạm phải trên đường đi. Đây là quân duy nhất bạn không cần học lại khi chuyển môn.

Điểm khác nằm ở vị thế tương đối: Cờ Vua có Hậu nên Xe chỉ là quân mạnh thứ hai; Cờ Tướng không có Hậu, nên Xe là quân mạnh nhất bàn cờ, và khoảng cách với phần còn lại lớn hơn nhiều. Dân gian có câu truyền miệng xếp thứ bậc "Xe mười, Pháo bảy, Mã bốn" — con số không tuyệt đối, nhưng nó nói đúng cảm giác: mất Xe trong Cờ Tướng đau hơn mất Xe trong Cờ Vua, và ở tàn cuộc, một Xe còn nguyên thường định đoạt cả ván cờ ở cả hai môn.

Một khác biệt nhỏ nữa: quân Cờ Tướng đứng trên giao điểm của các đường kẻ chứ không nằm trong ô, và bàn cờ có sông và cung — địa hình khiến các đường thẳng của Xe bị "đóng khung" bởi cung Tướng ở hai đầu, nơi rất nhiều trận đánh tàn cuộc diễn ra.

Pháo — quân chỉ Cờ Tướng mới có, và cách ăn không giống ai

Pháo di chuyển như Xe khi không ăn quân: đi ngang dọc tùy ý qua các ô trống. Nhưng khi ăn, Pháo phải nhảy qua đúng một quân — gọi là ngàm, của bất kỳ bên nào — rồi mới ăn quân nằm ngay sau ngàm đó. Thiếu ngàm thì không ăn được; thừa hai ngàm cũng không ăn được.

Cờ Vua không có quân nào như vậy. Khái niệm gần nhất là đòn xuyên (x-ray) và khẩu đội (battery) — hai quân nặng xếp cùng một đường để cộng hưởng sức ép — nhưng ở Cờ Vua đó là kỹ thuật, còn ở Cờ Tướng nó là luật bắt buộc của một quân cờ. Hệ quả chiến thuật rất sâu:

• Sức mạnh của Pháo phụ thuộc vào mật độ quân trên bàn. Đầu ván, ngàm ở khắp nơi nên Pháo cực mạnh; cuối ván, bàn thưa dần, Pháo "đói ngàm" và yếu đi trông thấy.
• Mọi quân trên bàn — kể cả quân của chính bạn — đều có thể bị biến thành ngàm bất đắc dĩ. Đặt quân lên một đường thẳng có Pháo là một quyết định hai mặt.
• Khai cuộc nổi tiếng nhất của Cờ Tướng, Pháo đầu (đưa Pháo vào giữa nhắm thẳng Tướng địch), xây dựng hoàn toàn trên logic này.

Nếu bạn từ Cờ Vua sang và muốn có một hình dung nhanh: hãy tưởng tượng Pháo là một quân Xe mà phát bắn của nó luôn cần một "bệ phóng" đứng giữa.

Mã — cùng chữ L, khác đôi chân

Mã (Horse) Cờ Tướng và Mã (Knight) Cờ Vua cùng đi theo hình chữ L: một bước thẳng rồi một bước chéo ra xa (tương đương ô 2×1 của Cờ Vua). Khác biệt quyết định: Mã Cờ Vua nhảy qua mọi vật cản; Mã Cờ Tướng thì không. Nếu giao điểm kề ngay phía bước thẳng đầu tiên bị bất kỳ quân nào chiếm, Mã bị "què chân" và mất hẳn hướng đi đó.

Một luật nhỏ này làm thay đổi toàn bộ cách dùng Mã:

• Đầu ván, khi bàn cờ đông, Mã Cờ Tướng yếu hơn hẳn Mã Cờ Vua vì chân thường xuyên bị bịt — có khi bị chính Tốt nhà bịt.
• Cuối ván, bàn thoáng, Mã lấy lại sức mạnh và những đường chéo của nó trở nên rất khó lường.
• Phòng thủ chống Mã trở thành một nghệ thuật riêng: đôi khi nước đi tốt nhất không phải chạy quân bị uy hiếp, mà là bước lên một ô để bịt chân con Mã đang tấn công.

Người chơi Cờ Vua chuyển môn thường tính Mã theo thói quen cũ và bị què chân làm hỏng cả biến tính. Người chơi Cờ Tướng chuyển sang Cờ Vua thì ngược lại: họ bất ngờ vì Mã bỗng dưng "đi đâu cũng được", và phải mất một thời gian mới dám dùng Mã táo bạo như người chơi Cờ Vua bản xứ.

Bảng dịch nhanh

• Xe ↔ Rook: đi giống hệt; ở Cờ Tướng là quân số một, ở Cờ Vua đứng sau Hậu.
• Pháo ↔ không có: đi như Rook, ăn phải qua đúng một ngàm; mạnh đầu ván, yếu dần khi bàn thưa.
• Mã ↔ Knight: cùng hình chữ L; Mã bị què chân khi ô kề bị chặn, Knight thì nhảy tự do.
• Và để trọn bức tranh: Tốt ↔ Pawn cũng khác sâu sắc (Tốt ăn thẳng trước mặt chứ không ăn chéo, qua sông được đi ngang, không bao giờ thăng cấp), còn Tướng ↔ King bị nhốt trong cung 3×3 và có thêm luật Tướng bay khi hai Tướng đối mặt trên cột trống.

Vì sao đáng học cả hai

Ba quân này là cầu nối tự nhiên nhất giữa hai môn: bạn không học lại từ số không, bạn học điểm khác biệt. Người chơi hai môn thường thấy mình đọc đường thẳng tốt hơn ở cả hai phía của sông — vì Pháo dạy bạn nhìn đường bắn xuyên qua vật cản, và Mã bị què chân dạy bạn tính cả điểm chặn chứ không chỉ điểm đến.

• Chơi ngay: Cờ Tướng · Cờ Vua
• Đọc tiếp: 7 sai lầm người chơi Cờ Vua hay mắc khi chuyển sang Cờ Tướng · Kỹ năng Cờ Tướng giúp bạn chơi Cờ Vua tốt hơn (và ngược lại)